فرصت‌ها، چالش‌ها و مشکلات زعفران (بخش اول)

زعفران به‌عنوان گران بهاترین محصول کشاورزی و دارویی جهان از جایگاه ویژ‌ه ای در بین محصولات صنعتی و صادراتی ایران داراست و در صنایع غذایی، بهداشتی، آرایشی، دارویی، رنگرزی، عطرسازی و هنر کاربرد دارد. زعفران از ابعاد تاریخی جایگاه ویژ‌ه ای در تکامل کشاورزی ایران داشته و ارتباط تنگاتنگی با ارزش‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیست‌محیطی جوامع کشاورزی تولیدکننده ایجاد کرده و از دیرباز تولید، فرآوری، تجارت و مصرف این ادویه ارزشمند در قالب دانش بومی این جوامع شکل گرفته است چون تولید آن براساس نیروی کار خانوادگی و در مزارع کوچک و با اتکاء به نهاده‌‌های صرفاً بومی و محلی و فناوری‌‌های کم نهاده است.
در سال ۱۳۹۲ سطح زیرکشت زعفران در ایران بالغ بر ۸۴ هزار و ۷۳۸ هکتار با تولید ۳۱۱ هزار و ۷۳ کیلوگرم بوده که خراسان رضوی ۵۷ هزار و ۲۷۵ هکتار برابر با ۷۸ درصد سطح زیرکشت و ۱۹۶ تن تولید برابر با ۷۷ درصد و خراسان جنوبی۱۲ هزار و۹۹۰ برابر با ۱۸ درصد سطح زیرکشت و ۴۷ تن تولید و خراسان شمالی ۲۲۹۰ هکتار برابر با ۳ درصد سطح زیرکشت با ۱۰ تن تولید را به خود اختصاص داده‌اند و این در حالی است که سایر استان‌های کشور صرفا یک‌درصد تولید کشور را دارا می‌باشند. در همان سال زعفران کاری در استان خراسان بزرگ توانسته موجب اشتغال‌زایی۱۳ میلیون و ۷۸۸ هزار نفر روز سال را موجب شود. تولید کل زعفران کشور در سال ۱۳۹۰ را ۲۵۴ تن گزارش کرده‌اند که از آن مقدار ۵/ ۱۳۳ تن به ارزش ۴۰۵ میلیون دلار صادر شده است. بررسی زعفران ایران تقریبا کلیه بازار‌های جهانی را به‌طور مستقیم و غیرمستقیم دربردارد که متاسفانه بخش قابل‌ملاحظه‌ای از آن به‌طور غیرمستقیم توسط برخی کشور‌های اروپایی و منطقه به صورت حجمی و فله ای از ایران خریداری شده و در این کشورها تحت نام‌‌های دیگری بسته‌بندی و با قیمت بالا به بازار‌های جهانی عرضه می‌شود. کل تولید زعفران در جهان در سال ۲۰۰۶ میلادی ۵/ ۲۳۰ تن بوده که ۲۲۰ تن آن (۹/ ۹۵ درصد) در ایران تولید شده است. در همین سال تولید زعفران در یونان چهار تن، اسپانیا ۵/ ۰ تن، مراکش یک تن، هندوستان سه تن و سایر کشورها دو تن بوده است. زعفران در خراسان رضوی ۸۳۶ میلیارد تومان درآمد ایجاد کرده است که معادل هفت برابر چغندر، شش برابر پنبه، ۵/ ۱ برابر کل تولید گندم آبی استان می‌باشد، همچنین در خراسان جنوبی با تولید ۱۹۰ میلیارد تومان درآمد به تنهایی نزدیک به دو برابر مجموع درآمدهای چغندر و پنبه و گندم آن استان، ثروت به بار آورده است. بنابراین درآمدزایی زعفران در این دو استان متجاوز از ۱۰۲۶ میلیارد تومان می‌شود. این گیاه با میانگین ۲۲۰ روز کاری موجب امرار معاش بیش از۱۶۰ هزار بهره‌بردار خراسانی یا زمینه اشتغال ۸۰۰ هزار نفر را فراهم کرده است.

با توجه به ویژگی‌های یاد شده، می‌توان زعفران را گیاه فوق استراتژیک، قهرمان خشکی، چاه نفت تجدیدپذیر خراسان، گیاه سیاسی استان و گیاه پایدار نامید. مجموع گردش کار سالانه مزارع زعفران ۱۰ درصد در مرحله کاشت، ۲۵ درصد در مرحله داشت، ۶۵ درصد در مرحله جداسازی کلاله از گل است که در این مراحل سه‌گانه تولید با میانگین ۱۹۷ روز نیروی کار لازم در سال برای هر هکتار به ترتیب ۴۰، ۵۰ و ۸۰ درصد نیروی کار را زنان تشکیل می دهند.در خراسان جنوبی زعفران به تنهایی درآمدی بیش از مجموع تولیدات پنبه، چغندرقند و گندم آن استان را به خود اختصاص داده است. تا آنجا که سهم درآمد هر کشاورز از زعفران تولیدی‌اش چند برابر سهم او از نفت کشور شده است. ارزش صادرات زعفران در سال ۱۳۹۱ نزدیک به ۵۰ درصد کل صادرات غیرنفتی استان است. سطح زیرکشت زعفران در چهار دهه اخیر حدود ۲۷ برابر افزایش یافته و این درحالیست که تولید این محصول تنها ۵/ ۱۲ برابر افزایش یافته است. ملاحظه می‌شود که تولید زعفران در ایران صرفاً متکی به گسترش سطح زیرکشت است و متاسفانه روند عملکرد زعفران نزولی بوده، به‌طوری‌که طی دهه ۵۰ میانگین عملکرد ۱۵/ ۶ و در سال ۱۳۸۶، ۴/ ۳ کیلوگرم در هکتار بوده است. عملاً عملکرد زعفران از سال ۱۳۵۱ تا سال ۱۳۸۶ به نصف کاهش یافته است. درحالی‌که عملکرد محصولات زراعی اصلی در کشور طی این چند دهه به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

علت افزایش نیافتن عملکرد زعفران در کشور را می‌توان به موارد زیر نسبت داد:
۱- ماهیت متفاوت تولید در زعفران در مقایسه با سایر محصولات؛ این محصول که عملاً از یک گیاه مینیاتوری به‌دست می‌آید همانند صنایع دستی متکی به کار دستی بوده و به علت اشتغال‌زایی و وجود کارگر ارزان در دهه‌‌های گذشته نیاز به توسعه فناوری برای آن احساس نشده است.
۲- چون این محصول عمدتا در ایران تولید می‌شود و سطح زیرکشت و تولید آن در کشور‌های دیگر اندک است، تکنولوژی‌‌های لازم برای تولید این گیاه در کشور‌‌های دیگر توسعه نیافته و از شانسی همانند تکنولوژی‌‌های وارداتی برای سایر محصولات در کشور برخوردار نبوده است.
۳ - عدم نهاده‌پذیری زعفران (نهاده‌‌های شیمیایی)؛ زعفران اصولا مانند سایر محصولات زراعی نهاده‌پذیر نیست، به طوری‌که این محصول حاشیه‌ای عمدتا متکی به نهاده‌‌های بیولوژیکی است.
۴- کشت ممتد زعفران در این چند دهه و عدم‌به‌کارگیری کود‌های آلی به مقدار کافی (به‌خصوص کود‌های دامی) مطابق با آنچه در اوایل مرسوم بوده است زمین‌های زعفران‌کاری را به اصطلاح خسته کرده است.