۷۳درصد از تکالیف سند توسعه تهران محقق نشد؛ «دنیایاقتصاد» ۲علت شکست طرح جامع شهر را بررسی میکند
گسترش غیرمجاز پایتخت؟
طرح جامع ۲۰ساله شهر تهران وظایفی برای مدیریتشهری در حوزههای «حملونقل عمومی، پدافند غیرعامل، محیطزیست، تاسیسات شهری و کالبد شهر» تا ۱۴۰۵ تعیین کرده بود که میزان «تحقق روی زمین» آن زیر ۳۰ درصد است
گزارش «دنیایاقتصاد» از وضعیت تحققپذیری اهداف و تکالیف قیدشده در طرح جامع شهر تهران طی دو دهه گذشته، با استناد به مطالعات صورت گرفته توسط «نهاد پایش طرحهای توسعه شهری تهران»، حاکی است: فقط ۲۷درصد از تکالیف دولت و مدیریتشهری به صورت «تحقق روی زمین» اجرا شده است. طرح جامع شهری، سند لازمالاجرا برای توسعه کالبدی، خدماتی و کیفی شهر است. این طرحها با سنجش ظرفیت طبیعی هر شهر برای رشد فیزیکی و جمعیتی از یکسو و همچنین شناسایی نیازهای شهر به انواع امکانات و خدمات زندگی و سرمایهگذاریهای در بخشهای مختلف اقتصادی از سوی دیگر، «نحوه توسعه فیزیکی شهر» بهمنظور دستیابی به «کیفیت زندگی مطلوب برای شهروندان» را ترسیم میکند؛ بهطوریکه از ماحصل طرح، «میزان بارگذاریهای ساختمانی و جمعیتی در هر شهر» طی یک دوره ۲۰ ساله مشخص میشود.
در ۲۰سال گذشته بر اساس راندمان طرح جامع شهر تهران، عمده ساختوسازها و سایر بارگذاریهای صورتگرفته در پایتخت به جای آنکه «منطبق با اهداف طرح» باشد، موازی این سند توسعه پیش رفته است. عدم تحقق دو سوم تکالیف طرح جامع تهران نشان میدهد، «گسترش» شهر بر «توسعه» شهر اولویت داشته است. اگر قرار بود تهران توسعه پیدا میکرد، باید تکالیف مصوب در سند طرح جامع شامل «تاسیسات شهری و حملونقل عمومی»، «فاکتورهای ارتقای محیطزیست» و همچنین «مقررات ساختمانی مربوط به کالبد شهر» بهصورت ۱۰۰ درصد به سرانجام میرسد.
اما مطالعات نهاد پایش شهر تهران که گزارش ۱۸ صفحهای اولیه آن در اختیار «دنیایاقتصاد» قرار گرفته است، مشخص میکند: در حوزه تکالیف مربوط به «توسعه کالبد شهر تهران» فقط ۳۰درصد تحقق پیدا کرده، در حوزه تاسیسات زیر ۲۴درصد، در حوزه مدیریتشهری زیر ۱۵درصد و در حوزه مدیریت بحران ۵۷درصد محقق شده است. در چکلیست کل تکالیف طرح جامع شهر هم ۴۹درصد آنها اصلا محقق نشده و ۲۴درصد ناقص اجرا شده است؛ ضمن آنکه ۹۷درصد از تکالیفی که انجام شده «خارج از زمان تعیینشده در طرح» صورت گرفته است. از آنجا که شهر به مثابه یک موجود زنده مدام در حال تغییر و گسترش است و یکسری متغیرها همچون جابهجایی شهروندان در سطح شهر، ساختمانسازیها، فعالیتهای اقتصادی، خدماتشهری و روابط اجتماعی همواره در جریان است، «هر نوع تاخیر در اجرای تکالیف سند توسعه شهر یا عدم تحقق آنها» اثر مستقیم بر «کیفیت زیست شهری» و افت عناصر حیاتی شهر دارد.
چرا تهران در مسیر گسترش از روی سند توسعه رد شد؟
ناکامی حداقل ۷۰درصدی طرح جامع شهر تهران به معنای آن است که پایتخت از روی سند توسعه عبور کرده و گسترش پیدا کرده است. یکی از مصادیق بارز این «سبقت غیرمجاز» را میتواند در «کالبد شهر» مشاهده کرد؛ کاربریهایی که تغییر کردند و تراکمهای ساختمانی که خارج از سقف طرح تفصیلی، سند ذیل طرح جامع برای ساختوسازها صادر شد. همچنین افت شدید کیفیت هوای شهر تهران نسبت به دهه۸۰ خود نتیجه عدم تحقق تکالیف مربوط به محیطزیست در این سند است.
بررسیهای «دنیایاقتصاد» درباره ریشه ناکامی در «اجرای کامل طرح جامع تهران» دو علت را مشخص میکند. اولین علت «انحراف تهران از سند توسعه» را باید در ماجرای «از مدار خارج کردن نهاد پایش شهر» در اواخر دهه۸۰ به مدت حدود ۱۰سال جستوجو کرد. نهاد پایش شهر تهران، مجموعهای است مستقل از مدیریت شهری که باید بر کار آن نظارت میکرد تا ضامن اجرای اهداف و طرحهای موضوعی و موضعی مصوب در طرح جامع شهر تهران باشد.
شبیه این نهاد در دهههای ۴۰ و ۵۰ زیر نظر مقامات ارشد دولت تحت عنوان «نهاد گسترش شهر تهران» فعال بود. نهاد پایش از اوایل دهه۱۴۰۰ در تهران بار دیگر احیا شد؛ اما با تعطیلی آن در دهه۹۰، بخش عمدهای از بارگذاریهای ساختمانی خارج از چارچوب این سند شکل گرفت. دومین عاملی که باعث شد طرح جامع شهر تهران عملا از ضمانت اجرایی نزدیک به صفر برخوردار باشد و شهرداران طی دو دهه گذشته پایتخت را براساس آنچه خودشان صلاح دانستند اداره کنند، «ارتباط عمیق بین بودجه شهرداری و درآمد ساختمانی» بود. این ارتباط از طریق «اتخاذ تصمیمات مغایر با سند بالادست شهر در کمیسیون ماده ۵» تضمین شد؛ بهطوریکه در این سالها حدود نیمی از هزینههای اداره شهر تهران از محل «انواع درآمدهای ناشی از انواع عوارض ساختمانی شامل تغییرکاربری، فروش تراکم، جریمه تخلفات ساختمانی، حذف پارکینگ و...» تامین شد.
امسال قرار است نسخه جدید طرح جامع شهر تهران تدوین شود؛ ناکامی نسخه فعلی این پیام را به شورای عالی شهرسازی و معماری کشور مخابره میکند که اگر ریشههای «توسعه انحرافی» شهر به جای «توسعه سنددار» خشک نشود، «بحرانهایی همچون ناترازی آب، آلودگیهوا، ضعف خدمات و امکانات شهری، ترافیک و سایر موارد» موثر بر «افت کیفیتزندگی» در ۲۰سال آینده نیز با شیب بیشتری نسبت به ۲۰ سال گذشته افزایش پیدا خواهد کرد. طرح جامع جدید تهران اگر قرار باشد در ریل طرح قبلی نوشته و اجرایی شود، برنده سند جدید آنهایی هستند که از ماحصل این پروژه، «هزینههایی بابت مطالعه و سندنویسی» دریافت میکنند و همچنین افرادی که با اخذ امضاهای طلاهایی به مجوزهای عبور از این سند دست مییابند؛ بازنده این مدل توسعه هم «شهروندان» هستند.
