چرا آلودگی هوای پایتخت ۱۵درصد کاهش پیدا کرد؟
اُزن کمتر در آسمان تهران
کدام دو فاکتور «عوامل طبیعی مثل باد و بارش بیشتر» و «فعالیتهای کمتر برونشهری در دوره جنگ» وزن بیشتری در کاهش آلایندههای pm۲.۵ و O۳ داشته است؟ دکتر سروش کیانی، صاحبنظر اقتصاد محیطزیست پاسخ میدهد
راضیه احقاقی: کاهش تردد وسایل حملونقل در پایتخت با دورکاری مدارس و دانشگاهها و تعطیلی برخی مشاغل و کاهش فعالیت صنایع پس از جنگ اسفند باعث شد تا بهرغم گرمای کمسابقه هوا در تهران، کیفیت هوای پایتخت به مراتب بهتر از سال قبل باشد و گاز سمی ازن در هوای پایتخت افت کند. البته همچنان شهروندان تهرانی با چالش آلودگی مزمن در بلندمدت مواجه هستند؛ موضوعی که هزینه سلامت را به شدت افزایش داده و در کنار آن بر بهرهوری نیروی کار تاثیر منفی برجای میگذارد. درحالیکه کاهش تردد وسایل حملونقلی و افت فعالیت صنایع عامل اصلی بهبود نسبی کیفیت هوای تهران در ماههای اخیر است، افزایش شدت وزش باد در ماههای ابتدایی سال و رشد بارندگی در شهرهای مجاور نیز به کمک عوامل انسانی آمده است؛ هرچند کارشناسانی نظیر سروش کیانی سهم عوامل انسانی نظیر کاهش تردد خودرو را بالاتر میدانند.
طی سالهای نهچندان دور خبرهای مرتبط با آلودگی هوا عمدتا در روزهای سرد سال منتشر میشد؛ اما ظرف سالهای اخیر شاهد هستیم که حتی در روزهای گرم سال نیز خبری از هوای پاک نیست. جنس آلودگی هوا در روزهای گرم و سرد سال متفاوت است؛ درحالیکه در روزهای سرد سال عمده آلودگی هوا مربوط به ذرات معلق و منواکسید کربن است، در روزهای گرم سال آلودگی ثانویه ازن تبدیل به خطر اصلی تهدیدکننده جان انسانها میشود. با وجود این، به نظر میرسد که امسال هوای پایتخت وضعیت به مراتب بهتری دارد؛ بهنحویکه تا روز دهم مردادماه تنها برای 7روز غلظت آلاینده ازن در هوای تهران در محدوده 100 تا 150 یعنی ناسالم برای گروههای حساس قرار گرفت. این در حالی است که در مدت مشابه سال قبل برای 23روز شاخص ازن در محدوده 100 تا 150 و برای 3 روز بالاتر از 150 واحد یعنی ناسالم برای تمام گروهها قرار داشت. این بهبود کیفیت هوای پایتخت ظرف حدود 4ماه و نیم سپریشده از سال جاری در سایر شاخصهای آلاینده نیز به چشم میخورد.
در 133روز گذشته از سال1405، هوای تهران 14روز «پاک» بوده، 107روز «قابل قبول» بوده، 11روز «ناسالم برای گروههای حساس» و یکروز «قرمز یعنی ناسالم برای تمامی گروهها» شده است. این در حالی است که ظرف سال گذشته در همین بازه زمانی، روزهای «پاک» کمتر از نصف امسال یعنی تنها 6روز بود؛ 90روز هوا در وضعیت «قابل قبول» قرار داشت، 34روز هوا ناسالم برای گروههایی حساس بود و تعداد روزهای قرمز نیز 3 روز بود. اگرچه این ارقام به شکل کلی از بهبود کیفیت هوای پایتخت در سال جاری حکایت دارد، اما طی روزهای اخیر با افزایش کم سابقه دمای هوا در تهران در برخی ساعات آلودگی ازن در هوای پایتخت غالب شده است.
اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار، دو عامل اصلی تشدید غلظت گاز ازن در آسمان شهر است؛ اما تا زمانی که «دمای هوا و تابش نور خورشید» از حدی بیشتر نشود، این آلودگی شکل نمیگیرد. افزایش دمای هوا از سطح ۳۰درجه سانتیگراد، باعث واکنش فتوشیمیایی بین عوامل اصلی آلاینده هوا میشود که نتیجهاش تولید O3 یا همان گاز ازن است. از آنجا که تابش نور خورشید و گرما «شرط لازم» برای تسهیل واکنش فتوشیمیایی منجر به تولید گاز ازن میشود؛ این آلودگی ثانویه عمدتا در روزهای گرم سال شدت بیشتری به خود میگیرد. به این ترتیب تغییرات اقلیمی و افزایش مستمر دمای هوا از جمله دلایل افزایش تعداد روزهای آلوده با گاز ازن طی سالهای اخیر است.
اکسید نیتروژن عمدتا از اگزوز خودروها خارج میشود؛ ترکیبات آلی فرار از نشت گاز در پمپ بنزینها متصاعد میشود. اگرچه امسال شهروندان تهرانی، دمای بالاتری را تجربه میکنند، اما از میزان انتشار گاز سمی ازن در هوا کاسته شده و علت این موضوع را باید در کاهش انتشار اکسید نیتروژن یا ترکیبات آلی فرار جستوجو کرد. حد مجاز غلظت گاز ازن برابر 59 PPb یعنی 59 واحد به ازای یکمیلیارد است. بالاتر رفتن میزان گاز ازن از این حد هوا را وارد فاز غیرپاک میکند که استنشاق این هوا برای گروههای حساس مضر است. اما زمانی که غلظت این گاز از 96 PPb بالاتر رود، وضعیت هوا وارد فاز خطر میشود؛ بهنحویکه استنشاق هوا در این وضعیت برای تمامی گروهها خطرناک خواهد بود.
از ابتدای امسال تا دهم مردادماه متوسط غلظت آلاینده ازن در هوای پایتخت برابر 55 بود، این رقم در مدت مشابه سال گذشته برابر 66 بود. از ابتدای تابستان تا دهم مرداد میانگین ماه غلظت ازن در هوای تهران برابر 80 واحد بود. این در حالی است که متوسط غلظت این آلاینده در زمان مشابه سال قبل برابر 100 بود. در زمینه غلظت ذرات معلق کوچکتر از 2.5 میکرون (PM2.5) متوسط غلظت از ابتدای امسال تا دهم مرداد برابر 75 و در مدت مشابه سال قبل برابر 88 واحد بود. از ابتدای تابستان متوسط غلظت این ذرات معلق به 97 رسید. این در حالی است که متوسط غلظت این آلاینده در مدت مشابه سال قبل برابر 105 واحد بود. کاهش غلظت ذرات معلق کوچکتر از 2.5 میکرون در افت تولید آلودگی ثانویه ازن موثر بوده است.
از کاهش تردد تا وزش باد
سروش کیانی قلعهسرد، صاحبنظر اقتصاد محیطزیست، دو عامل طبیعی و انسانی را در کاهش تعداد روزهای آلوده تهران در سال جاری دخیل میداند؛ هرچند معتقد است سهم عوامل انسانی در کاهش آلودگی پایتخت قویتر بوده است. وی ادامه داد: بارش باران و وزش باد عوامل طبیعی اثرگذار بر کاهش آلودگی هوا هستند که امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل وضعیت بهتری داشت؛ البته میزان بارش باران در شهر تهران بالاتر از سال قبل نبود؛ اما رشد بارندگی در شهرهای مجاور و افزایش شدت باد در کاهش آلودگی هوا دخیل بود. کیانی تاکید کرد: دورکاری مدارس و آموزش مجازی با کاهش تردد وسایل نقلیه در شهرها از دلایل اصلی بهبود کیفیت هوای پایتخت در سالهای اخیر بوده است. در عین حال جنگ اسفند به توقف تولید برخی صنایع در برخی مقاطع زمانی و در ادامه کاهش تولید انجامید؛ این کاهش فعالیت صنایع نیز در کاهش انتشار آلایندهها در هوا موثر است.
این صاحبنظر اقتصاد محیطزیست مهمترین اثر بلندمدت آلودگی هوا را بر حوزه اقتصاد سلامت میداند و ادامه میدهد: بسیاری از بیماریها که امروز در جامعه افزایش یافته، نتیجه آلودگی هوا در دورههای قبل بوده است؛ تداوم آلودگی هوا بسیاری از بیماریهای زمینهای را تشدید کرده و باعث افزایش هزینه سلامت در کشور میشود و همزمان بر کارآیی نیروی انسانی نیز اثر منفی برجای میگذارد. استمرار آلودگی هوا در شهرها باعث افزایش مهاجرت میشود و همین موضوع بر کیفیت نیروی کار اثر منفی برجای میگذارد.
مهار گاز سمی ثانویه
بهبود کیفیت هوای پایتخت در سال جاری نتیجه جانبی جنگ اخیر و کاهش فعالیت در شهر بود؛ اما مهار این آلاینده با راهکارهای علمی ممکن است. از آنجا که اکسید نیترات و ترکیبات آلی فرار پیشسازهای تشکیل گاز سمی ازن است؛ راهکارهای کنترل انتشار این آلاینده مبتنی بر کنترل و کاهش این گازهای پیشساز خواهد بود. جلوگیری از نشت سوخت و استفاده از نازلهای بازیابی بخارهای بنزین در پمپ بنزینها جهت کاهش انتشار VOCs (ترکیبات آلی فرار) در زمان سوختگیری بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش انتشار ازن است. در عین حال ارتقای تکنولوژی خودروها جهت کاهش انتشار اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار و سایر آلایندهها میتواند به کاهش بحران آلودگی ثانویه کمک کند.
ارتقای استاندارد سوخت بنزین و گازوئیل توزیعی جهت کاهش انتشار اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار و سایر آلایندهها راهکار بعدی است. اعمال ضوابط سختگیرانه درخصوص انتشار اکسیدهای نیترات از نیروگاهها و منابع احتراق صنعتی راهکار بعدی پیشنهادی برای کنترل این آلودگی است. وضع مقررات سختگیرانه معاینه فنی خودروها برای کنترل انتشار اکسیدهای نیترات خروجی اگزوز نیز میتواند در مهار تولید گاز ازن موثر باشد. در عین حال اعمال ضوابط مشخص درخصوص استفاده از حلّالهای شیمیایی مورد استفاده در صنایع و کارخانهها برای کنترل تولید ترکیبات آلی فرار میتواند در کاهش تولید و انتشار گاز ازن موثر واقع شود.
باران در غرب به کمک هوای مرکز آمد
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، از دمای بالاتر تهران ظرف 4ماه ابتدایی امسال نسبت به سال قبل خبر داد و تاکید کرد: درحالیکه در این بازه زمانی میانگین دمای کشوری حدود نیم درجه خنکتر شده، اما بر دمای پایتخت افزوده شده است. از ابتدای تابستان تا 5 مرداد نیز تهران 1.3درجه گرمتر از تابستان سال قبل بود. همچنین در سال آبی جاری یعنی از ابتدای مهر ماه بر اساس دادههای سازمان هواشناسی، ۱۸استان در سال جاری با کمبارشی دست و پنجه نرم میکنند که تهران با بیش از ۳۸درصد کاهش میانگین بارش نسبت به بارش در بلندمدت رکورددار است.
اگرچه افزایش دمای هوا و کاهش بارش ظرف 4.5ماه سپری شده از سال جاری به زیان هوای پایتخت عمل کرد، اما در این زمان دو عامل یعنی «وزش بادهای نسبتا قوی» از غرب کشور و همچنین «افزایش بارندگی در عراق، سوریه و شهرهای غربی کشور» باعث شد تا توفان گردوغبار کمتری به تهران برسد و این موضوع در بهبود کیفیت هوای پایتخت در بازه زمانی مورد بررسی نسبت به 4.5ماه ابتدای سال1404 دخیل بود. افزایش سرعت باد باعث میشود که آلایندههای کمتری فرصت تجمع بیابند و این موضوع در بهبود کیفیت هوا دخیل است. ظرف 4 ماه و نیم ابتدایی سال گذشته، سه مرتبه رخداد گردوخاگ شدید در تهران با منشأ کشورهای همسایه گزارش شد که این روزها مربوط به اواخر اردیبهشت، اواخر خرداد و اوایل تیرماه سال 1404 بود. اما بهبود بارش در کشورهای غربی همسایه ایران ظرف سال جاری، شهرهای غربی و حتی مرزی کشور از توفان گردوغبار را فعلا رهایی بخشیده است.
