بازی اقتصادی با کارت بریکس

بریکس ابتدا با حضور برزیل، روسیه، هند و چین شکل گرفت. آفریقای جنوبی در ادامه به این گروه پیوست و سپس مصر، اتیوپی، امارات، ایران و اندونزی نیز به اعضای آن اضافه شدند. همچنین ۱۰ کشور دیگر در جایگاه کشورهای شریک بریکس قرار دارند. اعضای این گروه اکنون حدود ۴۰ درصد اقتصاد جهان را بر مبنای برابری قدرت خرید در اختیار دارند؛ ظرفیتی که توجه بسیاری از کشورهای تحت فشار آمریکا را به خود جلب کرده است. 

براساس گزارش فایننشال تایمز، با وجود این وزن اقتصادی، بریکس همچنان با یک پرسش اساسی روبه‌روست: آیا اعضای آن می‌توانند بر سر سیاست‌های اقتصادی و مالی مشترک به توافق برسند؟ در آستانه نشست سران در دهلی‌نو، مقام‌های هند تلاش کرده‌اند بر موضوعات توسعه‌ای و اقتصادی تاکید کنند و از شعارهای بزرگ ژئوپلیتیک، به‌ویژه درباره مقابله با دلار، فاصله بگیرند. این رویکرد هم به نگرانی از واکنش آمریکا و هم به اختلاف منافع اعضای گروه مربوط است. با این حال، کارنامه بریکس تنها به نشست‌های سیاسی محدود نمی‌شود. تجارت کالا میان اعضای این گروه از سال ۲۰۰۳ بیش از ۱۳ برابر شده و ارزش صادرات درون‌بریکسی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱.۲ تریلیون دلار رسیده است. بانک توسعه نوین بریکس نیز از زمان تاسیس در سال ۲۰۱۵ تا اوایل سال ۲۰۲۶ حدود ۴۳‌میلیارد دلار وام تصویب کرده است. همکاری اعضا در حوزه‌هایی مانند انرژی سبز، فناوری فضایی و بهداشت نیز در حال گسترش است.

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های بریکس برای کشورهایی مانند ایران، ایجاد مسیرهای مالی و پرداختی مستقل‌تر از شبکه‌های تحت سلطه دلار است. اعضای این گروه در حال بررسی اتصال سامانه‌های پرداخت فوری مانند پیکس برزیل و یوپی‌آی هند هستند. در صورت تحقق، چنین طرحی می‌تواند بخشی از مبادلات میان اعضا را از مسیرهای سنتی پرداخت بین‌المللی دور کند. برای ایران که تحریم‌های آمریکا دسترسی آن را به بخش بزرگی از نظام مالی جهانی محدود کرده، ایجاد چنین مسیرهایی می‌تواند اهمیت عملی داشته باشد. اما ظرفیت بریکس نباید با راه‌حلی فوری برای تحریم‌ها اشتباه گرفته شود. هند همچنان از ایده دلارزدایی فاصله می‌گیرد و بر استفاده از دلار در تجارت جهانی تاکید دارد. از سوی دیگر، اعضای گروه درباره نقش چین اختلاف‌نظر دارند. هند و برزیل می‌خواهند بریکس جایگزینی برای نظم غربی باشد، اما به یک ساختار ضدغربی تبدیل نشود؛ درحالی‌که چین نگاه بلندپروازانه‌تری به نقش این گروه در شکل‌دهی به نظم جهانی دارد.

اختلاف اعضا در مسائل امنیتی نیز جدی است. هند و برزیل ترجیح می‌دهند بریکس بر توسعه اقتصادی و تجارت متمرکز بماند، اما چین خواهان توجه بیشتر به مسائل امنیتی است. حضور ایران و امارات در کنار یکدیگر نیز بر پیچیدگی‌های گروه افزوده است. در نشست وزیران خارجه بریکس در هند، اختلاف میان نمایندگان ایران و امارات حتی دستیابی به توافق بر سر بیانیه پایانی را دشوار کرد. با این حال، تجربه روسیه نشان می‌دهد که بریکس می‌تواند برای اعضای تحت تحریم اهمیت اقتصادی بیشتری پیدا کند. برآورد یک موسسه مشاوره‌ای روسی نشان می‌دهد کمی بیش از نیمی از تجارت خارجی روسیه اکنون با اعضای اصلی بریکس انجام می‌شود؛ سهمی که نسبت به پیش از جنگ اوکراین دو برابر شده است. این تحول نشان می‌دهد شبکه‌های تجاری میان اعضا می‌توانند بخشی از اثر فشارهای غرب را کاهش دهند، هرچند جایگزین کامل بازارهای  جهانی نیستند.

برای ایران نیز اهمیت بریکس در همین نقطه قرار دارد؛ نه به‌عنوان جایگزینی کامل برای اقتصاد جهانی یا راهی فوری برای دور زدن تحریم‌ها، بلکه به‌عنوان بستری برای گسترش روابط تجاری، همکاری مالی و دسترسی به بازارهای جدید. اختلاف چین و هند، تفاوت منافع اعضا و تنش میان برخی اعضای جدید نشان می‌دهد که تهران نمی‌تواند صرف عضویت در بریکس را به معنای ایجاد یک جبهه اقتصادی هماهنگ علیه تحریم‌ها تلقی کند. آینده بریکس به توانایی اعضا برای حفظ همکاری اقتصادی بستگی دارد. ظرفیت واقعی این گروه شاید نه در ایجاد یک بلوک یکپارچه، بلکه در ساختن شبکه‌ای از بازارها، نهادهای مالی و همکاری‌های عملی میان اقتصادهای بزرگ غیرغربی باشد. برای ایران، استفاده از این ظرفیت نیز به توانایی کشور در تبدیل عضویت سیاسی به تجارت، سرمایه‌گذاری، پرداخت و همکاری اقتصادی واقعی بستگی خواهد داشت.