سرمقاله امروز روزنامه دنیای اقتصاد را بشنوید؛
تناقض تحریمها
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، دکتر محمدرضا فرزانگان؛ استاد اقتصاد خاورمیانه، دانشگاه فیلیپس ماربورگ، آلمان در سرمقاله امروز روزنامه دنیای اقتصاد، فروپاشی تفاهم موقت ایران و آمریکا در اواسط ژوئن ۲۰۲۶ و بازگشت تنشهای نظامی در ژوئیه نشان داد کاهش تنش به آتشبس، مذاکره و چشماندازی معتبر برای کاهش تحریمها وابسته است؛ وقتی فشار اقتصادی با تهدید نظامی همراه شود و راهحل سیاسی معتبری نباشد، خروج از بحران دشوارتر میشود.
پرسش برای دولتهای تحریمکننده این است که آیا تحریمها میتوانند رقیب را چنان تضعیف کنند که اقدام نظامی کمهزینهتر به نظر برسد؛ این «تناقض تحریمها»ست.
تحریمها هزینههایی تدریجی و کمقابلمشاهده دارند و ابزار جذابی برای فشار بدون ورود رسمی به جنگاند، اما فشار بلندمدت میتواند پیامدهای امنیتی ناخواسته داشته باشد و با فرسودن ظرفیت متعارف، ارزیابی طرف مقابل از هزینه تشدید را تغییر دهد.
در پژوهشی درباره اثر تحریمها بر مخارج نظامی ایران، بررسی شد که تحریمهای گسترده اقتصادی سال۲۰۱۲ چه اثری بر بودجه دفاعی کشور داشتند. برای پاسخ به این پرسش، مسیر واقعی مخارج نظامی ایران با یک «ایران مصنوعی» (برآوردی از مسیر احتمالی مخارج نظامی کشور در نبود شوک تحریمی سال۲۰۱۲ ) مقایسه شد.
نتایج نشان داد پس از ۲۰۱۲ مخارج نظامی نسبت به مسیر بدون تحریم بهشدت کاهش یافت: در ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ سالانه به ازای هر نفر حدود ۱۱۷ دلار کمتر (حدود ۹ میلیارد دلار کاهش سالانه).
این کاهش لزوماً به معنای کاهش خطر جنگ نیست و به اثر آن بر دفاع، بازدارندگی و برداشت طرف مقابل بستگی دارد. تحریمهای نفتی و بانکی بهویژه مؤثر بودند؛ در پنج سال پیش از ۲۰۱۲ نفت حدود ۷۷٪ درآمد صادراتی و در ۲۰۱۱ حدود ۸۸٪ بود.
ایران سازگار شد و به ظرفیتهای کمهزینهتر و متکی به تولید داخلی رفت (پهپادها، موشکها، تاکتیکهای نامتقارن دریایی و شبکههای منطقهای)، اما ضعف نسبی در حوزههای وابسته به فناوری پیشرفته تشدید شد.
تحریمهای طولانی میتوانند آستانه توسل به نیروی نظامی را پایین بیاورند؛ بنابراین مسیر دیپلماتیک معتبر، اهداف روشن، شروط راستیآزماییشده برای کاهش مرحلهای تحریمها و ارزیابی پیامدهای امنیتی و اجتماعی اهمیت دارد.
