به گزارش اقتصادنیوز، ایـران از لحاظ ذخایـر معدنـی مس، بـر روی کـمربند جـهانـی ایـن فلـز قرار گرفته است که در راستای مـحور شـمـال ‌غرب‌-‌ جنوب شـرق کشور امتداد دارد. درست یک سال پس از مرگ ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۷۶ یک کارشناس آلمانی به نام A.F.Stahl، در جریان احداث خط تلگراف منطقه سیرجان به رفسنجان، از سرچشمه می‌گذرد و در یادداشت‌های خود اشاراتی به وجود معدن مس سرچشمه می‌کند. بعدها در سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۱ George Ladam نیز وجود معدن مس سرچشمه را در گزارش‌های خود تایید می‌کند.

عین السلطنه نیز در کتاب خود با عنوان روزنامه خاطرات عین‌السلطنه به معدن مس کرمان اشاره می‌کند و می‌نویسد: «در باب معدن مس کرمان هم بین انگلیس و ایران مذاکرات مطول است. آنجا را هم میل دارند ببرند. چند ماه است مواجب اداره ژاندارمرى نرسیده در تهیه گرو هستند.»

ولی عملاً کار جدی بر روی معدن و انجام فعالیت‌های اکتشافی در سرچشمه از دوره پهلوی آغاز می‌شود. یکی از دلایل این امر رویکرد رضاشاه مبنی بر ارسال تعدادی از دانشجویان به فرنگ برای تحصیل در رشته‌های مهندسی بود. در بین این رشته‌ها تعداد محصلانی که در رشته معدن تحصیل کردند از همه بیشتر بود و این نشانه‌ای از علاقه وافر رضاشاه به توسعه معادن بود. مهندس رضا نیازمند نخستین مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران یکی از دلایل این امر را جدای از نگاه ویژه رضا‌شاه به معدن، انعقاد قرارداد خرید یک کارخانه ذوب‌آهن ۱۵ هزار تنی با آلمان می‌داند.

پس از نخستین گزارش‌ها در خصوص معدن مس سرچشمه در سال ۱۲۷۶ عملاً در سال ۱۳۲۸ شمسی مهندس علی انتظام پس از پی بردن به ذخیره قابل ‌توجه معدن، معدن مس سرچشمه را با عنوان شرکت موراسبان ثبت می‌کند. ولی تا ۱۸ سال بعد یعنی ۱۳۴۶ عملاً هیچ‌گونه اقدام فنی در ارتباط با اکتشاف این معدن صورت نمی‌گیرد.

در این سال برادران رضایی به‌ویژه محمود، که در رشته فلزات کار می‌کردند و تخصص زیادی در حوزه معادن داشتند با مشارکت شرکت سلکشن تراست شرکت سهامی صنایع مس کرمان K.CL را تاسیس و حفاری معدن مس سرچشمه را آغاز می‌کنند.

دلیل انعقاد این قرارداد این بود که برادران رضایی می‌بایست از میزان ذخایر مس سرچشمه اطلاع دقیق پیدا می‌کردند و این امر از طریق چاه‌های گمانه‌زنی امکان‌پذیر می‌شد. چون وسایل گمانه‌زنی و دانش فنی این نوع اکتشاف در ایران موجود نبود. بر اساس این قرارداد سلکشن تراست به ایران می‌آمد و اکتشافات مس را انجام می‌داد و در صورت امکان، سنگ مس صادر می‌شد و منافع به نسبت ۳۰ درصد سلکشن تراست و ۷۰ درصد شرکت برادران رضایی تقسیم می‌شد. بنابراین پس از حدود ۷۰ سال کار فنی و علمی بر روی معدن مس سرچشمه آغاز می‌شود و شرکت صنایع مس کرمان شروع به فعالیت می‌کند.

پس از پیشرفت کافی در اکتشافات، شرکت سلکشن تراست ذخیره مس معدن را در حدود ۴۰۰ میلیون تن سنگ مس از نوع پروفیری با عیار متوسط یک درصد؛ یعنی چهار میلیون تن مس خالص اعلام می‌کند. پس از کشف این میزان از ذخایر مس، سلکشن تراست به برادران رضایی اعلام می‌کند که سرمایه لازم برای انجام اقدامات فنی و عملی بسیار بالاست و این شرکت قادر به تامین آن نیست و باید از بانک‌ها وام بگیرد. همزمان با شکست و ناکامی سلکشن تراست در اخذ وام از بانک‌های خارجی و همچنین به ثبت رساندن معدن مس سرچشمه به‌عنوان میراث ملی از سوی شورای اقتصاد در آذر‌ماه سال ۱۳۵۰ شمسی، محمدرضا پهلوی دستور خریداری سهام شرکت سلکشن تراست و برادران رضایی و اداره معدن توسط دولت را صادر می‌کند. ملی شدن صنعت مس و تشکیل شرکت سهامی معادن مس سرچشمه در اسفندماه ۱۳۵۰ را می‌توان از اتفاقات مهم در پیشرفت صنعت مس کشور دانست.

در سال ۱۳۵۱ مهندس نیازمند به‌عنوان اولین مدیرعامل شرکت معادن مس سرچشمه انتخاب شد. نیازمند دراین‌باره می‌نویسد: «پس ‌از اینکه فرمان من به سمت رئیس هیات ‌مدیره و مدیرعامل مس سرچشمه صادر شد، من اساسنامه شرکت مس سرچشمه را تهیه کردم و این اساسنامه توسط مجلس شورای ملی و مجلس سنا تصویب شد. در اساسنامه شرکت مس نوشته‌ شده بود که وزیر اقتصاد، وزیر کار و امور اجتماعی، وزیر دارایی، مدیرعامل سازمان برنامه و رئیس کل بانک مرکزی ایران از طرف دولت، اعضای مجمع عمومی شرکت مس سرچشمه باشند.»

طی نیمه اول همان سال قراردادی به‌منظور همکاری بین شرکت معادن مس سرچشمه و شرکت آمریکایی آناکاندا که به علت ملی شدن صنایع مس شیلی از آن کشور اخراج شده بود منعقد شد. این قرارداد زمینه را برای راه‌اندازی مجتمع مس سرچشمه مهیا کرد. یک سال بعد در سال ۱۳۵۲ شرکت پارسونز جوردن به‌عنوان پیمانکار ساخت کارخانجات مجتمع مس سرچشمه انتخاب شد و عملیات اجرایی ساخت کارخانجات مس سرچشمه کلید خورد. سه سال بعد در ۲۰ تیرماه ۱۳۵۵ قانون تاسیس شرکت ملی صنایع مس ایران تصویب می‌شود و شرکت‌ سهامی معادن مس سرچشمه به شرکت ملی صنایع مس ایران تغییر نام می‌دهد. در قانون تاسیس این شرکت کلیه فعالیت‌های معادن مس کشور اعم از اکتشافات، بهره‌برداری، تولید محصولات پرعیار سنگ‌مس، ذوب‌، پالایش و صنایع جنبی و تولید محصولات فرعی مس و همچنین توزیع، فروش داخلی و صادرات مس از اهم وظایف قانونی شرکت ملی صنایع مس ایران است.

عملیات اجرایی ساخت و نصب تجهیزات در سرچشمه در سال ۱۳۵۲ شروع شد و تا پاییز ۱۳۵۷ بیش از ۹۵ درصد از عملیات اجرایی نصب دستگاه‌ها و کارهای اجرایی و زیر‌بنایی سرچشمه از قبیل به اتمام ‌رسیدن خانه‌سازی، تامین آب مورد نیاز معدن توسط ۱۵۰ چاه عمیق در ۶۰ کیلومتری غرب معدن، احداث سد دریاچه رسوبات، استخراج از معدن، احداث کارخانه تغلیظ و کارخانه ذوب به پایان رسیده بود. پس از چهار سال تلاش و افتتاح معدن سرانجام مهندس نیازمند به دلیل بیماری استعفای خود را تقدیم شاه می‌کند و تقی توکلی را به‌عنوان جانشین خود معرفی می‌کند. دوره مدیرعاملی تقی توکلی به دلیل پیروزی انقلاب اسلامی دوره بسیار کوتاهی بود.

بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.