چالشهای جدید مدیریت بحران؛
بارشهای سیلآسا در انتظار ایران
- «دنیای اقتصاد» نقشه استانی خطر سیلاب در پاییز پیش رو را منتشر کرد
- سایه سنگین النینو بر سر ایران
عکس: مصطفی شانهچی - ایسنا
بنابر پیشبینی سازمان جهانی هواشناسی یک «النینو قوی» در ماههای پیش رو در راه است. این سازمان این پدیده را تقریبا قطعی در نظر گرفته و اعلام کرده است تا فوریه سال آینده هم ادامه خواهد داشت. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، گفته است «ال نینو جلوی چشمان ما به شکلی کمسابقه در حال بزرگ شدن است» و جهان در حال آماده کردن خود برای پاییز پیش رو است. بنابر گزارش اخیر سازمان ملل متحد که در اواخر اوت منتشر شده است، ۲۴کشور جهان با جریانهای شدید این پدیده روبهرو خواهند که بخشهایی از ایران نیز جزو آن است. در شرایطی که هشدارهای جهانی حاکی از یک پدیده اقلیمی قوی خواهد بود، واکنش و آمادگی ایران دربرابر آن چطور خواهد بود؟ آیا ایران پس از چند سال خشکسالی مداوم، وارد ترسالی خواهد شد؟
حامد یزدیمهر، رئیس مرکز مدیریت بحران استان تهران گفته است: «برنامهریزی برای مواجهه با پیامدهای احتمالی این پدیده باید با رویکردی منسجم و هماهنگ دنبال شود. اما در دیگر مناطق کشور بهویژه مناطق جنوبی که بیش از همه با تاثیرات النینو مواجه خواهند شد هنوز برنامه مدیریت بحران مشخص نیست. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، و فاطمه رحمانپور، اقلیمشناس، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» درباره ابعاد اقلیمی و مدیریتی این پدیده توضیحاتی میدهند و هر دو معتقدند که «با احتمال بالایی النینو نقاطی از ایران را تحتتاثیر قرار خواهد داد؛ اما اینکه آن را معادل ترسالی در نظر بگیریم نیازمند ملاحظاتی است که باید به آن توجه کرد.»
النینوی پیشرو منجر به ترسالی میشود؟
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» میگوید: النینو گرمایش اقیانوس در مناطق مرکزی تا شرقی آب اقیانوس در حوزه استوایی است و زمانی که این گرما بیشتر از حد معمول باشد، به پدیده النینو منجر میشود. به گفته رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، گرمای اقیانوس شروع شده است؛ اما تاثیر آن با تاخیر منجر به ایجاد موجها و نوساناتی خواهد شد: «اکنون سطح اقیانوس حدود ۲.۱ تا ۲.۲درجه گرمتر از نرمال نسبت به میانگین بلندمدت دمای منطقه شده است و در تعامل آب و هوا و با یک بازه زمانی چند ماهه اقلیم مناطق مختلف تحتتاثیر قرار میگیرد؛ بهگونهایکه در برخی مناطق همراه با این رخداد خشکسالی رخ میدهد و در برخی دیگر بارندگی بهبود پیدا میکند.» او میگوید مناطقی که بهصورت قطعی بارشهای خوبی دارند شمال استرالیا، جنوب شرق آسیا، شرق آفریقا و سواحل جنوب غرب آمریکا شاهد بارشهای خوبی خواهند بود: «در منطقه خاورمیانه اغلب سالهای ال نینو با بارشهای ترسالی مواجه بوده و البته این مختص همه سالها و همه مناطق نیست.» وظیفه تاکید دارد که نمیتوان النینو را معادل ترسالی در نظر گرفت و این پدیده حتما به معنای این نیست که همه مناطق این وضعیت را پیدا میکنند و حتما همینطور خواهد شد.
به گفته وظیفه، بیشترین ارتباط النینو با بارشهای پاییز تا اول زمستان است و در اوایل زمستان بارشهای دیگر را هم داریم. همچنین در بارشهای بهاره نیز نمیتوان گفت وابسته به این بارش هستند. بنابر اعلام رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در ایران به ویژه مناطق جنوب غرب، از جمله استانهای خوزستان، فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان، کرمانشاه و ایلام دچار ترسالی نسبی خواهند شد و بارش پاییزه نرمال و بیشتر از نرمال خواهند داشت. البته منطقه جنوب شرق یعنی سیستان و بلوچستان نیز تحتتاثیر این پدیده خواهد بود؛ اما بیشتر بارشهای تابستانی منطقه تحتتاثیر قرار میگیرد. اینکه کدام ماههای پاییز تحتتاثیر ال نینو قرار خواهند گرفت، موضوع دیگری است که وظیفه میگوید در نیمه دوم پاییز بیشترین بهره را کشور از این وضیعت خواهد برد.
وضعیت بارش در تهران
اقلیمشناسان هم به بارشهای متوسط پاییزی بهدلیل ال نینو خوشبین هستند؛ موضوعی که وظیفه نیز به آن اشاره دارد؛ اما میگوید اطمینان قطعی وجود ندارد که حتما چنین وضعیتی رخ میدهد و فاکتورهای دیگری نیز باید در نظر گرفته شود؛ چراکه آب اقیانوس در کیلومترها آنطرف تر گرم میشود و تاثیر آن قرار است با فاصله در مناطق دیگر رخ دهد. وظیفه معتقد است که تهران نیز تحتتاثیر آن قرار خواهد گرفت؛ اما الزاما نمیتوان بارش تهران را همچون استانهای نامبرده وابسته به این پدیده دانست.
تاثیر بارشها بر منابع آبی
او درباره تاثیر بارشها بر منابع آبی به رفتار دوگانه ال نینو اشاره میکند که اگر بهصورت سیلآسا نباشد و توزیع مناسبی داشته باشد، قابل کنترل است و به خوبی جذب زمین میشود؛ اما اگر بارش بهصورت ناگهانی و یکباره بیاید به روانآب تبدیل میشود و زمین به خوبی نمیتواند آن را جذب کند و به احتمال زیاد تخریب و خسارت به همراه خواهد داشت و از حوزه نیز خارج خواهد شد. وظیفه معتقد است تاثیر بارشهای النینو بر منابع آبی به رفتار جو بستگی دارد؛ اما عوامل دیگری نیز در آن اثرگذار هستند: «از سوی دیگر اگر دما هم بالا باشد، که این پیشبینی محتمل است، درصد بیشتری از نزولات جوی سهم بارش و درصد کمتر سهم برف خواهد بود و همین موضوع هم بر جذب آب اثرگذار است و البته برای هر منطقهای باید بهصورت جداگانه و با توجه به شرایط تحلیل شود و مدل بارش از الان قابل پیشبینی نیست.»
آغاز بارشها از اواخر شهریور
فاطمه رحمانپور، اقلیمشناس، نیز در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» ابعاد دیگری از این پدیده را تشریح میکند. او معتقد است که با اتکا به پیشبینیهای سازمان جهانی هواشناسی النینوی۲۰۲۶ در حال شکلگیری است و احتمالا رویدادی قابلتوجه خواهد بود؛ بهگونهایکه میتوان آن را «ابر النینو» نامید و توضیح میدهد: «آغاز این پدیده در ایران مبتنی بر اطلاعات سازمان جهانی هواشناسی با احتمال ۸۰درصد از اواخر شهریور خواهد بود و در آذر ماه به اوج خواهد رسید و دوران اصلی اثرگذاری آن نیمسال دوم۱۴۰۵ پیشبینی میشود که به احتمال بسیار زیاد در این برهه جریانهای جوی تغییر کرده و بارشهای سیل آسا به منصه ظهور خواهد رسید.»
احتمال بروز فاجعه
او تاکید دارد که باید نسبت به بارشهای ناشی از النینو بهدلیل شرایط هوشیار بود؛ چراکه ایران ۶سال مداوم خشکسالی را تجربه کرده است: «برای ایران که با جنگ، خشکسالی مزمن و ورشکستگی آبی دست و پنجه نرم میکند، واژه بارش فینفسه واژه خوشایندی است. اما بارشهای سیلآسا برای کشوری که ۶سال متوالی خشکسالی را پشت سر گذاشته است، میتواند فاجعه بیافریند. در چنین شرایطی بهدلیل سخت شدن خاک و فقدان پوشش گیاهی مناسب آب باران به جای نفوذ در زمین و پر کردن سفرههای آب زیرزمینی و جاری شدن بر سطح زمین بهصورت سیل میتواند فاجعه بیافریند.» رحمانپور در عین حال میگوید توفانی را که طی ۲روز گذشته در شمال کشور رخ داده است، نباید به النینو نسبت داد؛ چراکه هنوز النینو در حال شکلگیری است و وارد پنجره اثرگذاری نشدهایم.
ابربحران در راه ایران؟
این اقلیمشناس هشدارهایی را که فائو در پی وقوع این پدیده محتمل میداند نیز نیازمند توجه جدی در ایران میداند و معتقد است: اگر ایران به مساله النینو توجه نکند یک ابر بحران در انتظار کشور خواهد بود: «در تعاقب هشدار فائو بابت کاهش تولید غلات جهان بر اثر بروز النینو و جهش قیمت جهانی، کشوری مانند ایران که سالانه حدود ۲۳میلیون تن کالای اساسی خود را از طریق واردات تامین میکند با مشکلات اساسی در تامین معیشت خانوارها مواجه خواهد شد. همچنین تولید محصولات داخلی نیز کاهش مییابد تلفیق مسائل مذکور با جنگ و ضربهای که اخیرا بر زیرساختهای انرژی کشور وارد شده و توقف کشتیرانی در تنگه هرمز و عدم ورود کود شیمیایی و... معنایی جز اختلال در زنجیره تامین نخواهد داشت. موارد فوق الذکر بیانگر این نکته هستند که النینو در شرایط کنونی برای ایران میتواند «ابر بحران» را رقم بزند.»
هشدار مدیریتی
وی در واکنش به اینکه با وجود هشدارهای جهانی که درباره این پدیده صادر میشود آیا ایران آماده چنین شرایطی است به واکنشی بودن مدیریت بحران در ایران اشاره میکند که میتواند مساله مدیریت را در زمان بحران دشوار کند: «تجربه موارد تا حدودی مشابه نشان میدهد تا زمانی که مدیریت بحران در ایران واکنشی باشد و وجهه پیشگیرانه به خود نگیرد، انتظار مدیریت بحران اصولی به معنای دقیق اصطلاح را نمیتوان داشت. در عین حال که مدتهاست وقوع النینو پیشبینی شده و در رسانهها به آن پرداخته شده و حتی به افکار عمومی نیز راه یافته است؛ اما نگاه واقعبینانه حاکی از آسیبپذیری شدید و ضعف ساختارهای بنیادین کشور برای مواجهه با این پدیده است. بررسی راهکارها برای معضلات مرتبط با تغییر اقلیم و چالشهای محیط زیست نشان میدهد در ایران همیشه راه حلهای موقتی ارائه شده است.»
مهزدایی از «النینو در ایران»
استانهای شمالی در محاصره سیلاب
