• مشروطه نظام بودجه را دگرگون کرد

    اشاره: اسد‌الله عبدلی آشتیانی، نویسنده کتابچه «نخستین بودجه حقوق و مستمریات مجلس شورای ملی (قوی‌ئیل ۱۲۸۶ خورشیدی)» است. او در این کتاب به نخستین اقدامات در زمینه تدوین و تنظیم بودجه در ایران پرداخته است. روابط عمومی کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس گفت‌وگویی با این محقق و سندپژوه انجام داده است که در اینجا بخش‌هایی از آن را می‌خوانید:
  • مجلس اصلاح شود دولتِ خوب می‌آورد

    اشاره: آنچه از نظرتان می‌گذرد بخش‌هایی از نطق دو تن از نمایندگان شاخص مجلس چهاردهم در روز چهارشنبه ۲۷دی ۱۳۲۳ است.
  • زادروز عالیخانی

    علینقی عالیخانی، اقتصاددان و وزیر اقتصاد در دهه ۱۳۴۰، ۱ بهمن ۱۳۰۷ به دنیا آمد. عالیخانی در فوریه ۱۹۵۰ برای ادامه تحصیل رهسپار فرانسه شد و در دانشگاه پاریس، نخست در رشته حقوق بین‌الملل عمومی، مدرک دیپلم مطالعات عالی و سپس در رشته اقتصاد، دکترا گرفت. در بهمن ۱۳۴۱ ایران دچار رکود اقتصادی شدیدی بود و دو وزارت بازرگانی و وزارت صنایع با ناتوانی در برنامه‌ریزی برای رفع مشکلات، بین خود، دچار اختلاف جدی در زمینه حمایت از صنایع یا بازرگانی بودند. به همین دلیل با تصمیم مشترک محمدرضا پهلوی و نخست‌وزیر اسدالله علم، این دو وزارتخانه ادغام شدند و وزارت اقتصاد ایجاد شد.
  • دلایل مخالفت با میلسپو

    با آغـاز دوره جنـگ سـرد، گـروه چـپ‌گرا در ایـران به‌صورت سازش‌ناپذیری بـا تمـام مستشـاران خـارجی مخالفت کرد. همچنین حضور مستشاران خارجی برای اصلاح وضعیت ایران، با اصول ناسیونالیستی کـه در آن هنگام رو به گسترش بـود و بعـدها در دولت مصـدق تجلـی یافت، در تناقض اساسی قرار داشت.
  • زمینه‌های سقوط بزرگ

    در اوایل دهه ۴۰ هنگامی که افرادی از تبار خود شاه بر سر کار آمدند، طرح غیرملی کردن انحصارات دولتی به نفع بخش‌خصوصی هنوز در دستور کار قرار داشت، آنها از این امر به‌عنوان «واگذاری کار مردم به مردم» یا به قول خلیل ملکی «واگذاری کار مردم به نامردم» یاد می‌کردند.
  • برنامه‌های جاه‌طلبانه

    علی‌اکبر داور سال‌های قبل از تصدی‌گری وزارت مالیه، در مقام وزیر عدلیه اصلاحات عمیق، گسترده و شجاعانه‌ای در مجموعه قوانین و دستگاه عدلیه (قضایی) ایجاد کرده بود که برای پیشرفت عمومی کشور به‌ویژه در حوزه اقتصادی اهمیت درجه اول داشت.
  • قانون دفع آفات حیوانی

    «قانون دفع آفات حیوانی و سرم‌سازی» اولین قانون مربوط به دامپزشکی ایران، است که در جلسه مورخ ۲۵ دی‌ماه ۱۳۰۳ش مجلس شورای ملی به تصویب رسید.
  • جدال بر سر سرمایه خارجی و نقش دولت

    در مورد سرمایه لازم برای احداث راه‌آهن و نحوه تامین آن نیز در میان هواداران راه‌آهن توافق نظر حاصل نبود. آنها احداث راه‌آهن را گاه بـا سـرمایه داخلـی، گـاه بـا سرمایه خارجی و گاه نیز با تشکیل کمپانی ممکن تصور می‌کردند و راهکارهای متفاوت و متناقضی را ارائه می‌دادند. میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله بدگمانی دولـت بـه کمپانی‌های خارجی را بی‌مورد می‌دانست و توصیه می‌کرد دولت ایـران احـداث راه‌آهـن، اسـتخراج معـادن، تاسیس بانک و سایر کارهای عام‌المنفعه را به کمپانی‌های خارجی واگذار کند (رساله‌های میرزا ملکم‌خـان ناظم‌الدولــه، ۱۳۸۱:۱۹۲) میــرزا یوســف‌خــان مستشارالدوله به‌رغم تاکید به سرمایه‌گذاری داخلی در طرح‌های «راه‌آهن ناصری قم» و «راه‌آهن مشهد» از سرمایه‌گذاری خارجی استقبال می‌کرد. او در مقاله‌ای در روزنامه اختر می‌نویسـد: «در ایران راه‌آهن ساختن بدون کمپـانی خارجـه محـال و ممتنع بلکه خبط و خطاست و دولتی که به این کارهـا اقدام کند در نهایت متضرر می‌شود.
  • برنامه‌ریزی تخیلی!

    از برنامه‌های غیرحصولی و خیالی دولت‌ها این بود که در سال ۱۹۸۰ کل تولید فولاد ایران را به ۱۵ میلیون تن برساند. صرف‌نظر از اینکه به طریقی که دولت‌ها در گذشته عمل کرده‌اند حصول به این هدف خیالی عملی نیست، ولی اگر حتی کارها طبق برنامه پیش‌بینی‌شده جلو برود، ظرفیت عملی کارخانه‌های فولادسازی، اعم از خصوصی و دولتی به ۱۰ ‌میلیون تن در سال ۱۹۸۸ خواهد رسید که فقط تکافوی مصرف داخلی را می‌کند! درصورتی ‌که رشد تولید فولاد ژاپن در سال ۱۹۷۷ تنها ۸ میلیون تن در یک سال بوده است و برزیل بیش از ۱۰ برابر کل تولید ما تولید داشته است!
  • برنامه‌های جاه‌طلبانه

    اشاره: دکتر موسی غنی‌نژاد در کتاب «اقتصاد و دولت در ایران» ضمن بررسی وضعیت اقتصادی ایران از دوران مشروطه تا مقطع انقلاب اسلامی، چگونگی شکل‌گیری اقتصاد دولتی و به حاشیه راندن بخش‌خصوصی را شرح داده است. در اینجا پاره‌ای از فصل چهارم این کتاب را می‌خوانید:
  • دکترین اقتصادی رضاخان تحت‌تاثیر اندیشه‌های فریدریش لیست

    بخش بزرگی از سیاست‌های اقتصادی در دوران پهلوی اول، تحت‌تاثیر اندیشه‌های «فریدریش لیست»، اقتصاددان کلاسیک آلمانی بوده است. این اقتصاددان آلمانی، با نظریات «آدام اسمیت»، اقتصاددان اسکاتلندی به‌شدت مخالف و معتقد است که نباید به اقتصاد به‌صورتی جهانی و آزاد نگاه کرد، بلکه هر کشور باید براساس شرایط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود، یک طرح اقتصادی ملی و متمرکز را تدوین کند. رضاشاه و مشاوران او از همان ابتدای دوران حکومت، آموزه‌های لیست را مدنظر قرار دادند و تلاش کردند تا به اصطلاح «دکترین اقتصاد ملی» لیست را در ایران پیاده‌سازی کنند. اولین سخنرانی رضاشاه در مجلس شورای ملی، مشخصه‌های رویکرد اقتصادی لیست را در خود دارد و بعدها ۹ بند از ۱۸بندی که «مستوفی‌الممالک» نخست‌وزیر دوران رضاشاه پیشنهاد می‌دهد، به‌صورت جدی تحت‌تاثیر اندیشه‌های لیست است.
  • اهمیت راه‌آهن از نگاه کاشف‌السلطنه

    اندیشمندان هوادار احداث راه‌آهن فواید زیادی برای آن بر می‌شمردند و راه‌آهن را برای رونق کشاورزی، صنعت، تجارت، مسافرت و نیز انجام امورات دولتی، لازم و ضروری می‌شمردند. به اعتقاد آنها بـا وجـود راه‌آهن، کشـاورزان می‌توانسـتند ادوات لازم بـرای تولید بیشتر در حوزه کشاورزی را به آسانی به‌دست آورند و مازاد تولیدات خود را در بازارهای مصرف جهانی ارائه نمایند (اختـر، ۱۲۹۶ه.ق) همچنین تصور می‌کردند احداث راه‌آهن در قسمت‌های مختلف ایران کشت محصولاتی نظیر نیل، قهوه، نیشکر، پنبه و تنباکو را رونقی دوبـاره می‌بخشـد و باعث احیای آنها در نقاطی می‌شود که از بین رفته و معدوم شده‌اند.
  • تاثیر نظریه اقتصاد ملی فریدریش لیست بر تصمیمات رضاخان

    فریدریش لیست از معروف‌ترین اقتصاددانان ملی‌گرای آلمانی است که از او به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران «مکتب ملی‌گرایی» نام برده شده است. او در سال ۱۷۸۹ متولد شد و در سال ۱۸۴۶ از دنیا رفت. لیست در ابتدای کار، به خدمت دولت و سپس به تدریس پرداخت و زمانی نیز به نمایندگی مجلس ورتمبرگ آلمان برگزیده شد.
  • دولت مستاصل!

    از مشروطه و وقایع مربوط به آن تا انقلاب ۵۷ حدود ۷۲ سال فاصله است: تقریبا چهار نسل بین این دو انقلاب فاصله انداخته‌اند. تقریبا به اندازه چهار نسل ابعاد، آرمان‌ها و خواسته‌های این دو انقلاب از همدیگر فاصله گرفته‌اند.
  • مسائل لغو تیول‌داری

    برخی همچون تقی‌زاده، مجلس اول مشروطه را به علت برخی اقدامات اساسی «مجلسی انقلابی» توصیف کرده‌اند؛ اما چنین به نظر می‌رسد که مجلس در برخورد با مسائل و مشکلات دهقانان، غیرانقلابی عمل کرد و موضوع نسخ قاعده تیول نیز از آنجا که حاصلی برای دهقانان نداشت جای بحث و بررسی دارد.نابسامانی اوضاع مالی و قروض و کسری بودجه دولت باعث توجه مجلس به تنظیم امور مالی شد. بحث تفاوت عملکرد و تیول و تسعیر، از جمله مسائلی بود که مجلس در دستور کار خود قرار داد. مساله تفاوت عمل که کمیسیون مالی مامور ارائه راه حلی برای آن بود، در صحن علنی مجلس مطرح شد. وثوق‌الدوله حاصل مذاکرات کمیسیون را چنین بیان می‌کند که تفاوت عملی که حکام می‌گرفتند از این پس، با اصل مالیات جمع و به دولت پرداخت می‌شود.

بیشتر