شماره روزنامه ۴۴۷۵
|

  • توقف اصلاحات

    پس از مرگ امیرکبیر در هنگامه‌ای که دنیای غرب در قرن نوزدهم پیشرفت شتابنده‌ای در زمینه‌های مختلف علمی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی داشت، شاهد سکوتی سنگین در تمام عرصه‌ها و ساختار قدرت در ایران هستیم. در فاصله سال‌های قتل امیرکبیر تا آغاز صدارت سپهسالار (۱۲۸۸-۱۲۶۸ ه.ق) در دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار باوجود تماس‌های مستقیم ایرانیان و حتی دربار ایران و در رأس آن شاه با غرب، جریان یا حرکت اصلاح‌طلبی در خور توجه یا اقدامی در جهت بسط و تدوین دولت جدید منطبق با نیازهای روز پدید نیامد.
  • عزل امیرکبیر

    ۲۸ آبان ۱۲۳۰ امیرکبیر از مقام صدارت عزل و به کاشان تبعید شد. پس از مدتی فرمان قتل امیرکبیر نیز صادر شد و سرانجام امیر را در بیستم دی ماه ۱۲۳۰ش در حمام فین کاشان به قتل رساندند. یکی از مهم‌ترین اقدامات امیرکبیر، تاسیس دارالفنون بود که پس از تلاش‌های وی در دی ماه ۱۲۳۰ش و ۱۳ روز قبل از قتلش افتتاح شد. این مدرسه در هفت شعبه تاسیس شد و اولین مدرسه جدید ایران بود که به آموزش علوم و فنون جدید در تهران می‌پرداخت.
  • وضع مالیه ایران، در آستانه صدارت امیرکبیر

    در دوره کوتاه صدارت میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام، وضع مالیه و دخل و خرج کشور نظم به‌هم رسانید. برای دربار و شاه حقوق ثابت برقرار کرد و مواجب دیوانیان و خیلی از مستمری‌ها را محدود کرد. ماخذ این سخن منسوب به قائم‌مقام که «دولت سرباز می‌خواهد، دعاگو نمی‌خواهد.» هرچه باشد، روشنگر وجهه نظر عمومی او نسبت به مخارج دولتی است.
  • موازنه قوا علیه ایران

    در دوره تاریخی که انقلاب مشروطه در ایران به‌وقوع پیوست (۱۹۰۶ م) نظام چند قطبی بر فضای بین‌الملل حاکم بود. یکی از قدرت‌های بزرگ اقتصادی، نظامی و سیاسی آن دوره، انگلستان بود که همواره جزو قدرت‌های مرکزی نظام بین‌الملل محسوب می‌شد. انگلستان با سیستم سرمایه‌داری قدرتمند، نظام بانکی و نیروی نظامی پرتوان به‌ویژه نیروی دریایی کارآمد، قطب قدرتمند نظام بین‌الملل به‌شمار می‌آمد. کشوری که با اتکا به پیشگامی در عرصه رشد و توسعه صنعت و تکنولوژی توانسته بود مالک سرزمین‌های بسیاری در دیگر قاره‌های جهان از جمله آسیا و آفریقا شود. انگلستان در قرن هفدهم موفق شد هندوستان را تصرف کند که از آن پس به‌خاطر اهمیت حیاتی این سرزمین برای انگلستان، بسیاری از مناسبات این کشور با دول اروپایی پیرامون حفظ این کشور و جلوگیری از دست‌اندازی دیگر دول استعمارگر به هندوستان شکل گرفت.
  • مقدمات نزدیکی روس و انگلیس در ایران

    سال‌ها پیش از نهضت مشروطیت، تحولاتی در عرصه بین‌المللی بروز کرده بود که زمینه را برای تجدیدنظر در این استراتژی فراهم می‌ساخت. مهم‌ترین این تحولات، قدرت یافتن آلمان و احساس خطر مشترک روس و انگلیس از این امر بود. در سال ۱۳۰۲ق/ ۱۸۸۵م بریتانیا به این نتیجه رسید که یا باید در برابر روسیه با اتریش و آلمان متحد شود و بر سراسر ایران سلطه یابد یا اینکه شمال ایران را به روس‌ها واگذارد و جنوب آن را با سلطنت ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین‌شاه حوزه نفوذ خود قرار دهد.
  • برنامه روسیه و انگلیس برای تقسیم ایران

    ۱۸ نوامبر سال ۱۹۰۷ ایسفولسکی، وزیر امورخارجه وقت روسیه متن قرارداد انگلستان و روسیه منعقد در ۳۱ اوت همین سال مبنی بر تقسیم ایران میان خود را به پارلمان تازه‌تاسیس روسیه (دوما) جهت اطلاع تسلیم کرد. این قرارداد بدون توجه به استقلال ایران تنظیم شده و در سن‌پترزبورگ به امضا رسیده بود.
  • روزی که کانال سوئز افتتاح شد

    علیرضا مجیدی
    ۱۸ نوامبر سال ۱۸۹۶ کانال سوئز که دریای مدیترانه را به دریای سرخ وصل می‌کند افتتاح شد. این کانال در غرب صحرای سینا و شمال شرق کشور مصر واقع شده‌ است. آبراه سوئز به‌عنوان میانبری برای کشتی‌ها و قایق‌هایی که از بندرهای قاره اروپا و آمریکا به سمت بندرهای جنوب شرق آسیا، شرق آفریقا و قاره اقیانوسیه می‌روند، ساخته شده ‌است تا مجبور به دور زدن قاره آفریقا یا انتقال زمینی بارها نباشند. کانال سوئز سریع‌ترین مسیر کشتیرانی بین اروپا و آسیاست. چیزی حدود ۷ درصد کل تجارت دریایی دنیا از این کانال انجام می‌شود. این کانال یکی از منابع اصلی درآمد ارزی مصر است. درازای کانال سوئز از پورت سعید در ساحل دریای مدیترانه، تا شهر سوئز در کرانه دریای سرخ ۱۶۳ کیلومتر است.
  • تفاوت بردگی با غلامی

    سمیرا دردشتی
    : حضور غلامان، خواجگان و کنیزان در دربار شاهان ایرانی امری دیرپا به‌شمار می‌رود. این افراد عمدتا در نتیجه کشورگشایی‌ها، سرکوب شورش‌ها، هدیه یا خرید و فروش به خدمت دربار درآمده و برخی از آنها این امکان را می‌یافتند که به بالاترین مقامات حکومتی دست پیدا کنند و ماموریت‌های مهم نظامی و سیاسی به آنان واگذار می‌شد. حتی در مواردی این غلامان ردای خدمت درآوردند و تاج سروری بر سر نهادند. به‌طور مثال ترکانی که از طریق فتوحات اسلامی به‌عنوان غلام در خدمت حاکمان مسلمان درآمدند، به تدریج با اسلام آوردن دست به افزایش قدرت زدند.
  • اصلاحات ارضی

    نرگس باقری
    اصلاحات ارضی یکی از مهم‌ترین فرآیندهایی است که تحت عنوان اصلاح در تاریخ معاصر ایران صورت پذیرفت. این برنامه از سال ۱۳۴۱ وجه عملیاتی پیدا کرد و طی آن نظامی دیرپا در تاریخ ایران که تحت عنوان «ارباب-رعیتی» شناخته می‌شد، رفته‌رفته از میان رفت.
  • رقابت دیرینه قرمز و آبی

    رضاشاه سال ۱۳۲۰ از ایران رفت و فقط چند هفته بعد از عزیمتش آیت‌الله کاشانی در نامه‌ای به نخست‌وزیر گلایه کرد که دولت مسجدی را تبدیل به زمین فوتبال کرده و در محوطه آنجا کلاس‌های آموزشی ورزشی راه‌انداخته. اما عمده قدرت هنوز دست متجددها بود و بنابراین روند ترویج فوتبال (اگرچه نه به قوت عصر رضاشاه)، از طرف دولت ادامه یافت.
  • یخچال‌ها و حمام‌های شهر قم

    شهر قم در ابتدا آب فراوانی داشت؛ ولی مشکل اهالی آن، روش درست استفاده از این آب برای آشامیدن و آبیاری بود. پس از حمله افغان‌ها، شهر قم و همچنین ذخایر آبی آن آسیب جدی دید و تا سال‌ها به همین وضع باقی ماند. حکومت قاجار با همکاری مردم برای ساماندهی ذخایر آبی قم دست به‌کار شد. ۸۰ درصد از آب‌انبارهای شناسایی‌شده، ۶۷ درصد از یخچال‌ها و ۵۴ درصد از حمام‌ها در دوره قاجار ساخته شده‌اند. در ایجاد و احیای قنات به‌ترتیب سه طبقه دیوان‌سالاری، اعیان و اشراف طوایف و روحانیون نقش موثرتری داشتند و در زمینه آب‌انبار، طبقه تجار نقش پررنگ‌تری ایفا کردند و در ساخت یخچال و حمام نیز طبقه دیوان‌سالاران بیشترین اهتمام را داشتند.
  • پورداوود، بنیان‌گذار ایران‌شناسی

    ابراهیم پورداوود (۲۰ بهمن ۱۲۶۴، رشت - ۲۶ آبان ۱۳۴۷، تهران) ایران‌شناس معاصر، اوستاشناس، نخستین مترجم فارسی اوستا و استاد فرهنگ ایران باستان و زبان اوستایی در دانشگاه تهران بود.پورداوود را بنیان‌گذار ایران‌شناسی در سرزمین ایران و زنده‌کننده فرهنگ و زبان ایران ‌باستان دانسته‌اند. دلبستگی او به فرهنگ ایران‌ باستان تا اندازه‌ای بود که در مدرسه فیروزبهرام کلاس‌هایی برای تدریس زبان و فرهنگ باستانی ایران دایر کرد و خود نیز به تدریس پرداخت.

بیشتر