فرشید اداوی

افزایش بودجه عمرانی همیشه به معنای کاهش ریسک شهری نیست. ممکن است شهری هر سال پروژه‌های بیشتری اجرا کند، ظرفیت شبکه‌های خود را افزایش دهد و دارایی‌های زیرساختی تازه‌ای تحویل بگیرد؛ اما با نخستین بارندگی شدید یا موج گرما، همچنان بخشی از خدمات حیاتی آن مختل شود. این تناقض زمانی رخ می‌دهد که موفقیت سرمایه‌گذاری را با «آنچه ساخته‌ایم» بسنجیم، نه با «خدمتی که توانسته‌ایم حفظ کنیم.» فرض کنید برای توسعه شبکه زهکشی سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی انجام شده است؛ اما هنگام بارندگی شدید، اختلال برق عملکرد ایستگاه‌های پمپاژ را محدود می‌کند؛ مسیر دسترسی نیروهای عملیاتی مسدود می‌شود و اختلال حمل‌ونقل یا ارتباطات، مدیریت بحران را دشوارتر می‌سازد. در موج گرما نیز افزایش تقاضای برق می‌تواند شبکه را تحت فشار قرار دهد و پیامد آن از ساختمان‌ها تا مراکز درمانی گسترش یابد. در چنین وضعیتی مساله فقط کمبود ظرفیت یا سرمایه نیست؛ مساله نحوه تخصیص سرمایه است. پروژه‌ها معمولا جداگانه تعریف، بودجه‌ریزی و ارزیابی می‌شوند؛ درحالی‌که شهر به‌صورت مجموعه‌ای از سیستم‌های وابسته عمل می‌کند. ممکن است هر پروژه به‌تنهایی موفق باشد؛ اما مجموع سرمایه‌گذاری‌ها نتواند ریسک کل سیستم را به همان نسبت کاهش دهد. بنابراین معیار اقتصادی مهم‌تر این است که هر واحد سرمایه‌گذاری تا چه اندازه احتمال و هزینه اختلال خدمات حیاتی را در طول عمر زیرساخت کاهش می‌دهد.

هرچه شهرها بزرگ‌تر می‌شوند، نیاز به خانه نیز افزایش می‌یابد؛ اما افزایش ساخت‌وساز الزاما به معنای پاسخ‌دادن به این نیاز نیست. اگر واحدهای جدید ساخته شوند، اما شغل، خدمات، حمل‌ونقل و فرصت همچنان در نقاط دیگری متمرکز بمانند یا هزینه زمین و خانه سریع‌تر از توان مالی خانوارها افزایش یابد یا حتی گسترش سکونتگاه‌ها فشار بیشتری بر آب، انرژی و زیرساخت وارد کند، افزودن بر ظرفیت فیزیکی شهر تنها بخشی از پاسخ خواهد بود. «معمای مسکن» دقیقا از همین‌جا آغاز می‌شود.

گاهی یک پروژه در روز تصویب، ضروری، اقتصادی و حتی امیدبخش به نظر می‌رسد؛ اما پیش از آنکه از روی کاغذ به مرحله بهره‌برداری برسد، برآورد اولیه آن اعتبار خود را از دست می‌دهد. بهای منابع، ملزومات و تجهیزات افزایش می‌یابد و بودجه پیش‌بینی‌شده کفایت نمی‌کند، پیمانکار با کمبود نقدینگی مواجه می‌شود و کارفرما ناچار است میان افزایش بودجه، کاهش کیفیت، تغییر دامنه یا توقف پروژه یکی را انتخاب کند. در نهایت نیز ممکن است پروژه‌ای که قرار بود بخشی از مساله امروز را حل کند، خود به یکی از مسائل فردا تبدیل شود.

تاریخ توسعه کشورها نشان می‌دهد که جنگ و بحران‌ها همواره صرفا دوره‌ای از خسارت و رکود نبوده‌اند. در بسیاری از موارد، همین دوران به نقطه آغاز اصلاحات ساختاری، نوسازی زیرساخت‌ها و جهش‌های توسعه‌ای تبدیل شده‌اند. تفاوت کشورهایی که از این چالش، قدرتمند و منطقی بیرون آمدند با کشورهایی که در چرخه بازسازی‌های تکراری گرفتار شدند، نه در شدت بحران، بلکه در کیفیت تصمیم‌هایی بود که پس از آن اتخاذ کردند. امروز نیز ایران در نقطه‌ای قرار دارد که می‌تواند بازسازی را صرفا به معنای جبران خسارت تلقی کند یا آن را به فرصتی برای افزایش تاب‌آوری، ارتقای بهره‌وری و اصلاح برخی ناترازی‌های مزمن کشور تبدیل سازد. پرسش اصلی این نیست که چگونه آنچه از دست رفته را دوباره بسازیم؛ پرسش این است که چگونه آینده‌ای بهتر از گذشته بسازیم.