پرواز در آسمانها
این رؤیا شبیه به داستانهای علمی - تخیلی از سوی رهبران صنعت هوش مصنوعی و فضا هدایت میشود؛ کسانی که بهطور فزایندهای نگراناند مراکز داده در نهایت به انرژی و زمینی بیش از آنچه روی زمین در دسترس است نیاز خواهند داشت.بنابراین یک راهحل این است که ساخت این مراکز در فضا آغاز شود.گوگل در ماه نوامبر اعلام کرد که روی پروژه Suncatcher کار میکند؛ پروژهای برای ایجاد مرکز داده فضایی که قرار است پرتابهای آزمایشی آن از سال ۲۰۲۷ آغاز شود.ایلان ماسک نیز در کنفرانس اخیر گفت که مراکز داده فضایی ارزانترین راه برای آموزش هوش مصنوعی خواهند بود؛ «نه بیش از پنج سال دیگر». از دیگر حامیان این ایده میتوان به جف بزوس، بنیانگذار آمازون و بلو اوریجین؛ سم آلتمن، مدیرعامل اوپنایآی؛ و جنسن هوانگ، مدیرعامل انویدیا اشاره کرد.
فیلیپ جانستون، مدیرعامل استارتآپ مرکز داده فضایی «استارکلاد»، گفت: «این موضوع محل بحث نیست که اتفاق خواهد افتاد یانه، سوال این است که چه زمانی.» این ایده در حالی طرفدار پیدا کرده که رقابت هوش مصنوعی به نقطه جوش رسیده و به ترس از شکلگیری یک حباب بالقوه دامن زده است.
متا، اوپنایآی، مایکروسافت، آمازون و دیگر غولهای فناوری صدها میلیارد دلار در مراکز داده در سراسر جهان سرمایهگذاری میکنند؛ بهطوریکه تنها اوپنایآی متعهد به ۱.۴تریلیون دلار برای چنین پروژههایی شده است. عربستان سعودی و دیگر کشورها نیز پول هنگفتی به این تلاشها تزریق میکنند و شرکتهای کوچکتر هم برای ورود به این تبوتاب، بدهی بالا میآورند و ریسکهای مالی میپذیرند.بااینحال، مراکز داده زمینی بهطور فزایندهای به محدودیتها برخورد میکنند. در بسیاری از مناطق، برق کافی برای نیازهای محاسباتی این پروژهها وجود ندارد. مخالفتهای محلی نیز بالا گرفته است؛ از جمله نگرانی درباره افزایش قبوض برق و تشدید کمبود آب.
همین موضوع باعث شده تفکرهای خلاقانهتر درباره مراکز داده فضایی شکل بگیرد. فناوران و دانشمندان این ایده را بررسی کردهاند و به این نتیجه رسیدهاند که نوعی از این پروژهها ممکن است در چند دهه آینده امکانپذیر باشد. اما بدبینان میگویند این پیشنهادها با قوانین فیزیک در تضاد است و هزینههایی نجومی خواهد داشت.
پییر لیونه، اقتصاددان، گفت چهرههای سرشناس فناوری مانند آقای ماسک اخیرا درباره مراکز داده فضایی در ابعادی صحبت کردهاند که بسیار فراتر از چیزی است که پژوهشهای کنونی ممکن میدانند. او گفت: «این کاملا بیمعنی است.» سازمان ملی هوانوردی و فضایی آمریکا (ناسا) نخستینبار در دهه ۱۹۶۰ ایده مراکز داده فضایی را مطرح کرد. در دهه ۱۹۸۰، مفهوم «مخازن داده» در فضا در داستانهای علمی–تخیلی ظاهر شد. در دهه گذشته نیز ایده مراکز داده فضایی که بتوانند هوش مصنوعی مدرن را تغذیه کنند، مطرح شده است. به گفته جانستون، مهمترین مزیت ساخت مرکز داده در فضا، دسترسی فراوان به انرژی است؛ تقریبا ۲۴ساعته به خورشید دسترسی وجود دارد و هیچ ابری جلوی پنلهای خورشیدی را نمیگیرد. همچنین مقررات زیستمحیطی کمتری نسبت به زمین وجود دارد؛ چه برسد به همسایههایی که اعتراض کنند یا از قبوض برق شکایت داشته باشند.
اما عملی بودن این ایده به این بستگی دارد که آیا پرتاب مواد به فضا ارزانتر میشود یا نه، و اینکه آیا مشکلات فنی مانند تابشهای فضایی و خنکسازی در این فاصله حل میشوند یا خیر. کارشناسان درباره زمان تحقق این شرایط اختلافنظر دارند.
فیل متزگر، استاد فیزیک دانشگاه فلوریدای مرکزی و فیزیکدان سابق ناسا، گفت: «از نظر اقتصادی، توجیهشدنی است. این بحث بهتدریج در حال تکامل بوده است.» مراکز داده فضایی از نظر ظاهری با تاسیسات عظیم هماندازه ورزشگاههای فوتبال روی زمین تفاوت خواهند داشت. بیشتر طرحهای مفهومی شرکتهایی مانند استارکلاد شبیه ماهوارههای بزرگی هستند که خوشهای از سرورها با تراشههای هوش مصنوعی در مرکز دارند و کیلومترها پنل خورشیدی آنها را تغذیه میکند. به گفته جانستون، این مراکز هر پنج سال یک بار باید بازسازی شوند؛ همان زمانی که معمولا تراشههای رایانهای تعویض میشوند. او افزود که این مراکز در سپیدهدم و غروب از زمین قابل مشاهده خواهند بود و در آسمان، پهنایی در حدود یکچهارم قطر ماه خواهند داشت.
با این حال، ساخت مراکز داده فضایی درحالحاضر بیش از حد گران است. لیونه گفت هزینه پرتاب هر کیلوگرم ماده به فضا حدود ۸هزار دلار است. او افزود ارزانترین نرخ توسط شرکت فضایی اسپیسایکس ارائه میشود. درحالیکه هر «رک سرور» در یک مرکز داده میتواند بیش از هزار کیلوگرم وزن داشته باشد.
برخی دیگر مطمئن نیستند که هزینهها به این سرعت کاهش یابد. لیونه گفت: «این مثل این است که بگوییم اگر بتوانیم قیمت یک چیزبرگر مکدونالد را به ۱۰ سنت برسانیم، آنوقت تعداد زیادی از آن میخریم.»
به گفته بنجامین لی، استاد مهندسی برق و سیستمها در دانشگاه پنسیلوانیا، تراشهها و نیمهرساناهای مدرن برای تحمل تابشهای فضایی ساخته نشدهاند و این موضوع به قابلیت محاسباتی قابلاعتماد آنها آسیب میزند. افزون بر این، هرچند فضا دمایی بسیار سرد (منفی ۴۵۵درجه فارنهایت) دارد، اما خلأ است؛ یعنی هوایی وجود ندارد که گرما را از تراشههای هوش مصنوعی منتقل کند. بنابراین برای خنکسازی، این مراکز به پنلهای بزرگ رادیاتوری برای دفع گرما نیاز خواهند داشت. با این وجود چنین موانعی، مانع افرادی مانند آقای ماسک که اسپیسایکس و استارتآپ هوش مصنوعی xAI را هدایت میکند نشده است.
ماسک در ماه نوامبر در شبکه اجتماعی ایکس درباره مراکز داده فضایی نوشت که «مقیاسپذیری جدی هوش مصنوعی باید در فضا انجام شود». او در پست دیگری به ساخت ۳۰۰گیگاوات مرکز داده فضایی فکر کرد؛ رقمی که به بیش از نیمی از کل برقی که ایالات متحده در یک سال مصرف میکند نیاز دارد.
برت جانسن، مدیر مالی اسپیسایکس، ماه گذشته در نامهای به سهامداران نوشت که این شرکت برای تامین مالی پروژههایی از جمله «مراکز داده هوش مصنوعی در فضا» در حال بررسی عرضه اولیه سهام در سال آینده است. اسپیسایکس و آقای ماسک به درخواستها برای اظهارنظر پاسخ ندادند.
تام مولر، مدیر اجرایی سابق اسپیسایکس که معتقد است بشر تا سال ۲۰۴۰ به محدودیت منابع انرژی زمینی خواهد رسید، گفت بخشی از دلیل صحبتهای ماسک و دیگر رهبران هوش مصنوعی درباره مراکز داده فضایی، فرصت مالی آن است. او گفت: «داغترین حوزه سرمایهگذاری در حال حاضر هوش مصنوعی است و دومین حوزه داغ، فضاست. حالا این دو دارند با هم تلاقی میکنند.»
* گزارشگر نیویورکتایمز
