جاسوسان پوتین در توکیو چه میکنند؟
چگونه توکیو به شریان حیاتی ماشین جنگی روسیه تبدیل شد؟
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کسری غفوری: کمی پس از حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، رهبران غربی صدها جاسوس روس را از پایتختهای خود اخراج و شرکتهای مرتبط با کرملین را در فهرست سیاه قرار دادند. هدف از این اقدام هماهنگ، مسدود کردن مسیرهای جمعآوری اطلاعات و خرید تجهیزاتی مانند ریزتراشهها، فرستندهها و ماشینآلات ساخت سلاح بود. اما به گفته مقامات، دهها نفر از این جاسوسانِ اخراجشده، سر از مکانی غیرمنتظره درآوردند: ژاپن.
قوانین ضعیف ضدجاسوسی و صنعت پررونق فناوری در این کشور، توکیو را به مهرهای کلیدی در ماشین جنگی روسیه تبدیل کرده است. بر اساس برآوردهای دولت اوکراین، ۹۰ درصد موشکها و پهپادهای روسی حاوی قطعات ژاپنی هستند.
هسته مرکزی این عملیات در توکیو، یک واحد فوقسری از اطلاعات نظامی روسیه موسوم به «اداره بیستم» است که ماموریت آن هرگز به طور علنی فاش نشده است. به گفته مقامات فعلی و پیشینِ پنج نهاد اطلاعاتی غربی، افسران این واحد در پوشش دیپلمات یا تاجر، فناوریهای میدان نبرد را خریداری کرده یا میدزدند و به روسیه قاچاق میکنند.
مدیریت عملیات این اداره در توکیو بر عهده مردی است که در پوشش کارمند شرکت هواپیمایی دولتی روسیه (آئروفلوت) فعالیت میکند. او بر اساس تایید مقامات چهار نهاد از این پنج سازمان اطلاعاتی، نقشی حیاتی در تامین تجهیزات مورد نیاز ارتش روسیه ایفا میکند.
بهای سنگین فعالیتهای این شبکه را میتوان در حملات شبانه به شهرهای اوکراین و فرسایش میدان نبرد به وضوح دید. با گذشت چهار سال از جنگی که صدها هزار کشته بر جای گذاشته و شهرهای بسیاری را با خاک یکسان کرده است، مقامات میگویند تداوم ماشین جنگی روسیه تا حدودی مدیون دسترسی بیوقفه به فناوریهایی است که از ژاپن تامین میشود.
در ماه مه، پس از آنکه یک موشک کروز روسی از نوع Kh-۱۰۱ یک مجتمع مسکونی در کییف را ویران کرد و دستکم ۲۴ کشته بر جای گذاشت، بازرسان در میان آوار به شواهد تکاندهندهای دست یافتند. ارزیابیهای اوکراین نشان داد که سیستم هدایت این موشک، متکی به قطعات ژاپنی تحت تحریمی بوده که صادراتشان به روسیه به طور گسترده ممنوع است.
روزنامه نیویورکتایمز با بررسی اسناد محرمانه دولتی، سوابق شرکتها و مصاحبه با دهها مقام اطلاعاتی و دولتی در سه قاره، پرده از نحوه عملکرد «اداره بیستم» و نقش حیاتی ایستگاه توکیو در پشتیبانی از جنگ ولادیمیر پوتین علیه اوکراین برداشته است. بیشتر این مقامات به دلیل نداشتن مجوز برای افشای علنی اطلاعات حساس، به شرط ناشناس ماندن صحبت کردهاند.
با وجود اینکه مقامات اوکراینی مدارک مستدلی از کاربرد فناوریهای ژاپنی در حملات روسیه به توکیو ارائه کردهاند، دولت ژاپن بهرغم حمایتهای لفظیِ قاطع از اوکراین، در عمل بسیار کند واکنش نشان داده است.
ژاپن مدتهاست که به عنوان «بهشت جاسوسان» شناخته میشود؛ بخشی از این مساله به محدودیتهای قانونیِ تحمیلشده از سوی فاتحان جنگ جهانی دوم برمیگردد که مانع از شکلگیری یک سیستم اطلاعاتی قدرتمند در این کشور شده است، تا جایی که ژاپن حتی فاقد سازمان اطلاعات خارجی است. با این حال، مقامات ژاپنی میگویند متوجه این تهدید هستند و در تلاشند تا محدودیتهای چنددههای در حوزه جمعآوری اطلاعات را لغو کنند.
آکیهیسا شیوزاکی، از قانونگذاران حزب حاکم لیبرال دموکرات و دادستان پیشین پروندههای جاسوسی صنعتی، در این باره میگوید: «ما نسبت به این وضعیت احساس بحران میکنیم.»
وزارت امور خارجه ژاپن به پرسشهای دقیق درباره فعالیتهای جاسوسی پاسخی نداد، اما در بیانیهای مکتوب اعلام کرد که دولت در هماهنگی با متحدان غربی، صادرات اقلام نظامی به روسیه را ممنوع کرده است. این وزارتخانه تاکید کرد: «تجاوز روسیه به اوکراین اقدامی ظالمانه است که بنیانهای نظم بینالمللی را متزلزل میکند.»
با این وجود، به نظر میرسد جاسوسان روس درست زیر گوش مقامات ژاپنی در حال فعالیتاند. دفتر هواپیمایی آئروفلوت در توکیو تنها ۱۰ دقیقه پیاده تا مقر «آژانس پلیس ملی ژاپن» که مسئول رسیدگی به پروندههای جاسوسی است فاصله دارد. مقامات اطلاعاتی غربی میگویند دقیقا در همین دفتر و در طبقه بیستودوم یک برج است که مهره کلیدی «اداره بیستم» عملیات مرگبار خود را هدایت میکند. نام او «ماکسیم ولادیمیرویچ فیلچنکوف» است.
زمانی که فیلچنکوف ۴۹ ساله در فوریه ۲۰۲۴ پست خود را در توکیو تحویل گرفت، روسیه به شدت تشنه قطعات پیشرفته بود. جنگ اوکراین از نبردهای توپخانهای به سبک جنگ جهانی اول، به جنگ پهپادها تغییر فاز داده بود و اوکراینیها در حال کسب برتری تکنولوژیک بودند.
روسیه برای ماندن در میدان نبرد، باید قدرت متعارف خود را با فناوریهای جدید ارتقا میداد. چین میتوانست در این زمینه کمک کند، اما برای پیشرفتهترین تسلیحات نظامی، هیچ جایگزینی برای تجهیزات سطحبالا، ماشینافزارها و قطعاتی که فروششان ناگهان به روسیه ممنوع شده بود، وجود نداشت.
اینجا بود که فیلچنکوف وارد میدان شد؛ یک افسر کهنهکار در سازمان اطلاعات نظامی روسیه. (GRU) به گفته مقامات اطلاعاتی، او که تجربه یک دوره ماموریت در ژاپن را نیز در کارنامه داشت، از تخصص لازم برای یافتن تجهیزات مورد نیاز و انتقال آنها به روسیه برخوردار بود.
طبق اسناد تجاری و مصاحبهها، فیلچنکوف شبکهسازی با شرکتهای لجستیکی را که کالاها را از ژاپن به روسیه میفرستند، آغاز کرد. مقامات غربی به ژاپن هشدار دادهاند که چنین روابطی به افسران سازمان اطلاعات نظامی روسیه کمک میکند تا فناوریهای حساس را تحت عناوین جعلی خریداری کرده و گاهی با استفاده از اسناد حملونقل ساختگی، روانه روسیه کنند.
به گفته مقامات اطلاعاتی فعلی و پیشین، این دقیقا همان نقطهای است که تخصص ویژه «اداره بیستم» خود را نشان میدهد. اگرچه تاریخچه دقیق این واحد مشخص نیست، اما سابقه فعالیت آن به پیش از جنگ اوکراین برمیگردد و از زمان آغاز جنگ، به هسته مرکزی تلاشهای کرملین برای دستیابی به فناوری نظامی تبدیل شده است. استفاده از پوشش مشاغل در شرکت آئروفلوت برای شکار فناوریهای غربی، ترفندی است که جاسوسان مسکو از دوران شوروی به کار میبندند.
ورودی دفتر آئروفلوت در توکیو با آن پنجره باریک و زنگ در، بیشتر شبیه به در یک زندان است. اوایل سال جاری، زنی میانسال با موهای بلوند و صلیب ارتدوکس روسی بر گردن، در را باز کرد. او از دیدن مراجعهکنندگان کاملا غافلگیر شد و گفت که فیلچنکوف در دفتر نیست و مشخص هم نیست چه زمانی برمیگردد.
نام آئروفلوت به طور مشخص در فهرست سیاه ژاپن قرار ندارد، اما پروازهای این شرکت عملا زمینگیر شدهاند، زیرا امکان دریافت قطعات و خدمات در ژاپن را ندارد. با این حال، شرکای رسمی آئروفلوت در این کشور همچنان فعالاند.
یکی از این شرکا، شرکتی به نام «پروکو ایر» است که خود را «پلی میان ژاپن و روسیه» معرفی میکند. پروکو فضای باری خطوط هوایی به مقاصدی مانند سریلانکا یا ازبکستان (که آئروفلوت در آنجا فعال است) را اجاره میکند و آئروفلوت محمولهها را از آنجا تحویل گرفته و به روسیه میبرد. این روند به خودیِ خود غیرقانونی یا حتی غیرعادی نیست؛ جریان ارسال بسیاری از کالاها به روسیه همچنان آزاد است و چنین شراکتهایی این امر را تسهیل میکنند.
اما مقامات اطلاعاتی غربی میگویند همین سازوکارها، شاهرگ حیاتیِ عملیات «اداره بیستم» نیز محسوب میشوند. آمارهای تجاری نشان میدهد ژاپن بزرگترین صادرکننده فناوریهای حساس و دومنظورهای است که کرملین به دنبال آنهاست. قاچاقچیان نیازی ندارند این تجهیزات را مستقیما به روسیه بفرستند؛ کافی است کالاها را به کشوری برسانند که مایل به تجارت با مسکو است. برای مثال، ویتنام بزرگترین مقصد فناوریهای حساس ژاپن است که خود به بزرگترین صادرکننده این اقلام به روسیه تبدیل شده است.
دفتر شرکت پروکو ایر در منطقه بندری و صنعتی توکیو و در فاصله ۲۰ دقیقهای از دفتر آئروفلوت قرار دارد. فیلچنکوف آنجا هم نبود، اما مالک شرکت، تاکهیکو میکی، و همسرش حاضر به گفتوگو شدند.
میکی که یک شهروند ژاپنی است، میگوید فیلچنکوف را حوالی سال ۲۰۱۸ ملاقات کرده، اما همکاری جدی آنها از زمان بازگشت فیلچنکوف به توکیو در شش سال بعد آغاز شده است. همسر میکی، شریک تجاری روسِ خود را مردی عبوس توصیف میکند که تنها «چهره کاری» خود را به آنها نشان میداد.
به گفته دو منبع مطلع، سال گذشته میکی با یکی از رابطان مستقر در چین که فیلچنکوف او را معرفی کرده بود، تماس گرفت. این منابع میگویند میکی مشخصا برای ارسال اقلامی که خود میدانست صادراتشان به روسیه ممنوع است، درخواست کمک کرده بود.
اما میکی در جریان مصاحبه و پیامهای بعدی، اطلاع از ارتباط فیلچنکوف با نهادهای اطلاعاتی روسیه را رد کرد. او همچنین قویا منکر درخواست کمک برای حمل کالاهای ممنوعه به روسیه شد و تاکید کرد که پروکو ایر تنها کالاهای مجاز، یعنی «عمدتا تجهیزات پزشکی و کمی لوازم آرایشی»، را ارسال میکند.
او برای اثبات حرفهایش، از همسرش خواست نسخهای از یکی از بارنامههای هوایی اخیر را بیاورد. اما پیش از تحویل برگه، میکی سعی کرد نام شرکتهای درگیر را با خودکار سیاه مخدوش کند.
این سند در نگاه اول ادعای میکی را تایید میکرد؛ بارنامه مربوط به ارسال تجهیزات پزشکی به روسیه از طریق سریلانکا در تاریخ ۱۲ مارس بود. اما تلاش او برای خط زدن نامها موفق نبود و سند به وضوح نشان میداد که میکی در حال تجارت با شرکتی مرتبط با کرملین است. گیرنده محموله شرکت داروسازی «آر-فارم» مستقر در مسکو بود.
«آر-فارم» تحت تحریم نیست، اما بنیانگذار آن، الکسی رپیک، به دلیل روابط بسیار نزدیک با پوتین از سوی استرالیا، بریتانیا و کانادا (و نه ژاپن) تحریم شده است. رپیک بارها در کنار پوتین دیده شده و از تلاشهایش برای پشتیبانی از جنگ سخن گفته است؛ از جمله در نشستی در ماه مه ۲۰۲۵ که در آن از بسیج مشاغل روسی برای «ارائه حمایت بیسابقه از جبههها» خبر داد.
رپیک سال گذشته گفته بود: «فکر میکنم اکنون مهم است که از طرف تمام تجار روس، تشکر عمیق خود را از مدافعان میهن ابراز کنیم.»
تاکنون هیچ اتهامی علیه شرکت پروکو ایر مطرح نشده و میکی نیز میگوید مقامات ژاپنی هرگز درباره محمولههایش با او تماسی نگرفتهاند. او تاکید کرد که هرگز «آگاهانه حملونقل کالا برای افراد تحت تحریم را تسهیل نکرده است.»
دولتهای خارجی بارها به ژاپن هشدار دادهاند که فناوریهای این کشور در حال قاچاق به روسیه است. تنها در یک ماه، یعنی در آوریل ۲۰۲۵، اوکراین دستکم هشت نامه دیپلماتیک رسمی در این باره به وزارت خارجه ژاپن ارسال کرد. این پیامها حاوی مدارک مستدلی از وجود قطعات ژاپنی در تسلیحات و تجهیزات نظامی روسیه بود که پس از حمله به غیرنظامیان جمعآوری شده بود.
به گفته یک مقام اوکراینی، آنها در طول سال حدود هشت یادداشت دیپلماتیک دیگر نیز ارسال کردند. این نامهها شامل لیست و تصاویری از دهها قطعه ساخت ژاپن از جمله بردهای مدار چاپی، فرستندهها و نیمههادیها بود. خبرنگاران تایمز یکی از این نامهها را رویت کردهاند که در آن تایید شده بود قطعات ژاپنی در موشکهای بالستیک روسی کشف شدهاند.
در این نامه خطاب به مقامات وزارت خارجه ژاپن آمده بود: «امیدوارم هنگام بررسی اعمال محدودیتهای بیشتر علیه روسیه، یا تشدید کنترل صادراتِ کالاها و فناوریهای حساس به کشورهای ثالث، این اطلاعات را لحاظ کنید.»
اوکراین فهرستی از قطعات کشفشده را به ژاپن ارائه داد که توسط برخی از بزرگترین شرکتهای ژاپنی نظیر شرکت الکتریک نیپون (NEC)، پاناسونیک، توشیبا و دیگران ساخته شده بودند. در این اسناد هیچ مدرکی دال بر اینکه این شرکتها آگاهانه محصولات خود را به روسیه فروختهاند وجود نداشت؛ بلکه نشان میداد کالاها به کشورهای دیگر ارسال و سپس بازفروش شدهاند.
همه این شرکتها هرگونه تخلف را رد کرده و بر تعهد خود به رعایت تحریمهای اقتصادی ژاپن و محدودیتهای تجاری تاکید کردند. شرکت نیپون اعلام کرد قطعات الکترونیکیِ شناساییشده توسط اوکراین، قدیمی بوده و سالهاست که توسط این شرکت به فروش نرسیدهاند.
وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن اعلام کرده که هشدارهای لازم را به شرکتها و گروههای صنعتی درباره تلاشها برای دور زدن تحریمها داده است. این وزارتخانه همچنین دهها نهاد خارجی را که مظنون به کمک به روسیه در دور زدن ممنوعیتهای صادراتی هستند، در فهرست سیاه قرار داده است.
به گفته دو منبع آگاه از مذاکرات، مقامات غربی نیز به دولت ژاپن درباره تحرکات اطلاعاتی روسیه برای تهیه فناوریهای این کشور هشدار دادهاند. آنها همچنین اطلاعاتی درباره شبکه شرکتهایی مانند پروکو در اختیار مقامات ژاپنی قرار دادهاند که سازمانهای اطلاعاتی مظنون هستند به جاسوسان در ارسال کالاهای تحریمی به روسیه کمک میکنند.
هرچند مقامات ژاپنی هنوز اقدامی علیه فیلچنکوف انجام ندادهاند، اما به هیچ وجه نسبت به اوکراین بیتفاوت نبودهاند. در همان روزی که پوتین تهاجم خود را آغاز کرد، ژاپن به ایالات متحده و اتحادیه اروپا در اعمال تحریمها پیوست. توکیو همچنین با سنتشکنی رویههای پس از جنگ جهانی دوم، ارسال کمکهای نظامی مانند جلیقه ضدگلوله و کلاهخود به اوکراین را آغاز کرد.
در دوران نخستوزیری سانائه تاکایچی، ژاپن برنامه جاهطلبانهای را برای تقویت ظرفیتهای اطلاعاتی خود آغاز کرده است تا به واسطه آن، از صادرات غیرقانونی و فعالیت جاسوسان جلوگیری کند.
در ماه ژانویه، پلیس توکیو اعلام کرد یک افسر اطلاعاتی روس را که در پوشش شهروند اوکراینی قصد سرقت اسرار تجاری از یک کارمند ژاپنی را داشت، شناسایی کرده است. اما در غیاب قوانین مشخص ضدجاسوسی، پلیس مجبور شد برای این کارمند ژاپنی به اتهام نقض قوانین رقابت پرونده تشکیل دهد. جاسوس روس نیز مدتها پیش از طرح اتهامات، خاک ژاپن را ترک کرده بود.
وقتی خبرنگاران تایمز برای دومین بار به دفتر آئروفلوت مراجعه کردند، فیلچنکوف باز هم حضور نداشت. پیامهای ارسالی به حساب تلگرام و ایمیل او نیز بیپاسخ ماند.
در مراجعه سرزده سوم، زنی که در را باز میکرد پذیرفت که با او تماس بگیرد. دفتر پر از کمدهای بایگانی بزرگی بود که روی هر کدام ماکتی از هواپیماهای آئروفلوت قرار داشت. پردههای کرکرهای کشیده شده بودند و زن ظاهراً تنها فرد حاضر در آنجا بود. زن پس از مکالمهای کوتاه به زبان روسی پای تلفن، بازگشت و گفت: «آقای فیلچنکوف تمایلی به صحبت ندارد.»
