کسبوکارهای دیجیتال در ایران با چه معضلاتی روبهرو هستند؟
فینتک در زنجیر تنظیمگری
فینتک در سالهای اخیر به یکی از بخشهای اثرگذار اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شده است. با این حال، توسعه این بازار در حوزههای مختلف با سرعت یکسانی پیش نرفته و هر بخش با موانع و محرکهای متفاوتی روبهروست. شناخت این عوامل میتواند تصویری روشنتر از وضعیت فعلی و مسیر پیش روی فینتک ایران ارائه دهد. در این گزارش، ۹ بازار مهم فینتکی بررسی شده و مهمترین عوامل محدودکننده و پیشران هر یک مورد توجه قرار گرفته است. این عوامل میتوانند سرعت رشد این بازارها را کاهش دهند یا به توسعه آنها شتاب ببخشند.
موانع ساختاری
بررسیهای آماری نشان میدهد که موانع ساختاری از جمله تضاد منافع و تصدیگری تنظیمگر، محدودیتهای درآمدزایی و قیمتگذاری دستوری و تعدد، ابهام و عدم شفافیت ناظر به عنوان مهمترین عامل محدودکننده بازار فینتک در ایران به شمار میرود. در سالهای اخیر موانع ساختاری به یکی از معضلات اصلی کسبوکارهای دیجیتال تبدیل شده، بهطوریکه سیاستگذار بدون در نظر گرفتن زیرساختها، چرایی و چگونگی نظارت و نامشخص بودن حیطه وظایف مشکلاتی برای اقتصاد دیجیتال به وجود آورده است. ازجمله آنها میتوان به بسته شدن ۴۰روزه صرافیها، اتهام خالیفروشی به پلتفرمهای خرید و فروش آنلاین طلا و... اشاره کرد. تحریمهای بینالمللی و محدودیتهای ارتباطی، کمبود و مهاجرت نیروی متخصص انسانی، ناپایداریهای سیاسی، اجتماعی و امنیتی و از سوی دیگر برخوردهای سختگیرانه و سلیقهای، آشنایی اندک تنظیمگر با فناوری، ضعف زیرساختهای فنی و نبود زیرساختهای نظارتی و زیرساختی نیز در سالهای اخیر به ویژه در سال ۱۴۰۴ از مهمترین عوامل محدودهکننده بازار فینتک محسوب میشوند.
استقبال نسل z از فناوری
افزایش استقبال نسل جدید از فناوری و گسترش استفاده از خدمات دیجیتال، یکی از نخستین محرکهای رشد بازار فینتک در سال ۱۴۰۴ بوده است. تغییر رفتار مصرفکنندگان، اقبال عمومی به خدمات آنلاین، ورود نسل Z به بازار مصرف و افزایش ضریب نفوذ خدمات دیجیتال، تقاضا برای راهکارهای فناورانه مالی را افزایش داده است. در سوی دیگر، ناپایداریهای اقتصاد کلان نیز بر مسیر این بازار اثر گذاشته است. تورم بالا و کاهش قدرت خرید، افت ارزش ریال و نوسانات نرخ ارز، فضای فعالیت کسبوکارهای فینتکی را تحتتاثیر قرار دادهاند. بااینحال، مهمترین پیشران بازار را باید در شرایط نظام بانکی جستوجو کرد؛ نرخ سود پایین و دستوری سپردههای بانکی از یک سو و سیاست انقباضی بانک مرکزی در اعطای تسهیلات از سوی دیگر، نیاز به راهکارهای جایگزین و خدمات مالی فناورانه را افزایش داده است. این عوامل در مجموع، تقاضا برای خدمات فینتکی را تقویت کردهاند.
پاشنه آشیل نئوبانکها
ضعف زیرساختهای فنی و محدودیت در اعتبارسنجی، تنها چالش نئوبانکها نیست. گزارش میدانی «دنیای اقتصاد» از تجربه کاربران نشان میدهد پشتیبانی ضعیف و کمبود نیروی متخصص نیز به یکی از ضعفهای جدی این بانکها تبدیل شده است. بسیاری از کاربران از پاسخنگرفتن مناسب در زمان بروز مشکلات سیستمی گلایه دارند؛ مسالهای که در خدماتی مانند دریافت وام، اثر خود را بیشتر نشان میدهد. به گفته برخی کاربران، بروز یک مشکل سیستمی در فرآیند ثبت وام، درحالیکه تمام مراحل باید به شکل آنلاین انجام شود، باعث شده دریافت وام آنها برای ماه دوم نیز به تعویق بیفتد. در چنین شرایطی، پشتیبانی نه توان حل سریع مشکل را دارد و نه مسیر مشخصی برای پیگیری آن پیش روی مشتری میگذارد. این تجربه نشان میدهد توسعه بانکداری دیجیتال تنها به راهاندازی اپلیکیشن و انتقال خدمات به فضای آنلاین محدود نمیشود و زیرساخت پایدار، اعتبارسنجی دقیق و پشتیبانی کارآمد، سه ضلع مهم تجربه مشتری در نئوبانکها هستند.
فینتک در دوگانه تورم و تنظیمگری
تورم بالا در کنار فشار بر قدرت خرید خانوار، برای برخی کسبوکارهای فینتکی به یک محرک رشد تبدیل شده است. پلتفرمهای آنلاین دارایی، صنعت BNPL و بازار خرید و فروش آنلاین طلا از جمله بازارهایی هستند که در فضای تورمی با افزایش تقاضا روبهرو میشوند. در بازار طلا، رشد لحظهای قیمت و افزایش بیش از ۱۰۰درصدی قیمت طلا در یک سال اخیر، جذابیت این بازار را برای کاربران بیشتر کرده است. در چنین شرایطی، پلتفرمهای آنلاین طلا با فراهم کردن امکان خرید و فروش سریع و مبالغ خرد، بخشی از تقاضای سرمایهگذاری را به فضای دیجیتال منتقل کردهاند. از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید خانوارها، تقاضا برای خدمات BNPL را نیز افزایش داده است؛ چراکه مصرفکنندگان برای حفظ سطح خرید خود به پرداختهای اعتباری و اقساطی روی میآورند. در مجموع، تورم برای این سه بازار همزمان یک تهدید و یک فرصت است. اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. این بازارها در کنار برخورداری از محرکهای تورمی، با محدودیتهایی نیز مواجهاند که در مقاطع مختلف سرعت رشد آنها را کاهش داده است. افزایش ریسک نکول یکی از مهمترین چالشها، بهویژه در صنعت BNPL است؛ چراکه کاهش قدرت خرید خانوار میتواند توان بازپرداخت مشتریان را تحتتاثیر قرار دهد. از سوی دیگر، رویکرد محدودکننده تنظیمگر و ابهام در چارچوبهای نظارتی، مسیر توسعه برخی کسبوکارهای این حوزه را دشوار کرده است. مشکلات نهادی و قانونی نیز بر این محدودیتها افزودهاند و باعث شده بخشی از ظرفیت رشد پلتفرمهای آنلاین دارایی، خرید و فروش آنلاین طلا و خدمات اعتباری همچنان بالفعل نشود.
