آیا قواعد قدیمی پاسخگوی اقتصاد جدید هستند؟
مثلث خطر در کسبوکارهای مجازی
فائزه پوزش: کسب و کارهای دیجیتال ایران همزمان با سه چالش جدی از جمله سیاستگذاریهایی که از سرعت فناوری عقب ماندهاند، قطعی و اختلال اینترنت و تهدیدهای امنیتی که هزینه حفاظت از دادهها و داراییهای دیجیتال را افزایش دادهاند، دست و پنجه نرم میکند. فعالان این حوزه معتقدند عبور از این مسیر، به زیرساخت پایدار، شناخت دقیق فناوریهای نو و تعامل بیشتر میان سیاستگذاران و بخش خصوصی نیاز دارد.
دنیای اقتصاد در دومین روز از همایش «چشمانداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵»، نشست تخصصی «دارایی دیجیتال؛ فرصتسازی و فرصتسوزی» را با هدف بررسی آینده اقتصاد دیجیتال و چالشهای پیشروی این حوزه برگزار کرد. برگزاری این نشست در شرایطی که اختلال و قطع اینترنت، کسبوکارهای دیجیتال را با ابهامات، محدودیتها و چالشهای گستردهای مواجه کرده، بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر میرسید تا فعالان این حوزه درباره پیامدهای این شرایط و راهکارهای عبور از آن به بحث و تبادل نظر بپردازند.
این میزگرد با تمرکز بر چشمانداز اقتصاد دیجیتال ایران در سال ۱۴۰۵، به موضوعاتی همچون وضعیت زیرساختهای کشور، صنعت پرداخت، داراییهای دیجیتال، امنیت دیجیتال و تاثیر محدودیتهای اینترنت بر خدمات و تراکنشهای آنلاین پرداخت و مهمترین فرصتها و چالشهای پیشروی این اکوسیستم را از منظر فعالان صنعت بررسی کرد. این نشست با حضور عبدالرضا عسگری، مدیرعامل داریک، سهند حمزهای، مدیرعامل آبان تتر، مصطفی امیری، مدیرعامل زرینپال و فرشید شهرکی، مدیرعامل خریدیار دانا با مدیریت سهیل نیکزاد، مدیرعامل شرکت اوپکس، برگزار شد. در این میزگرد، حاضران دیدگاههای خود را درباره آینده اقتصاد دیجیتال، موانع توسعه این حوزه، الزامات تقویت زیرساختها، وضعیت صنعت پرداخت و مسیر پیشروی داراییهای دیجیتال در ایران مطرح کردند.
اقتصاد دیجیتال در پیچ سیاستگذاری
اقتصاد دیجیتال دیگر یک مفهوم آیندهنگرانه یا یک بخش فرعی از اقتصاد نیست؛ به بخشی از زندگی روزمره، تصمیمهای مالی و مسیر توسعه کشورها تبدیل شده است. اما درحالیکه فناوری با سرعتی چشمگیر در حال تغییر مدلهای کسبوکار، خدمات مالی و شیوه تعامل مردم با داراییهاست، پرسش اصلی این است که آیا زیرساختها، سیاستگذاریها و نگاههای حاکمیتی نیز همپای این تغییرات حرکت کردهاند؟
در این نشست، هر یک از حاضران از زاویهای متفاوت به آینده اقتصاد دیجیتال، داراییهای دیجیتال و الزامات توسعه این حوزه پرداختند. فعالان این حوزه معتقدند کسبوکارهای دیجیتال در شرایطی فعالیت میکنند که از یک طرف با افزایش تهدیدهای امنیتی و هزینههای حفاظت از اطلاعات کاربران روبهرو هستند، از طرف دیگر نبود اینترنت پایدار، ارائه خدمات را با اختلال مواجه میکند و در نهایت، درک ناکافی از فناوریهای نو در میان سیاستگذاران، تصمیمگیریهای توسعهای را دشوار کرده است. از نگاه آنان، عبور از این چالشها نیازمند تغییر رویکرد از محدودسازی به شناخت، گفتوگو و حمایت از نوآوری است.
عبدالرضا عسگری در ابتدای نشست با اشاره به وضعیت زیرساختهای اقتصاد دیجیتال، تاکید کرد که بخش قابلتوجهی از زیرساختهای موجود متناسب با نیازهای سالهای گذشته طراحی شدهاند و متناسب با تحولات پرشتاب اقتصاد دیجیتال توسعه نیافتهاند. به اعتقاد او، زیرساختی که متناسب با نیازهای جدید بهروزرسانی نشود، به مرور کارآمدی خود را از دست میدهد و نمیتواند پاسخگوی نیازهای روبهرشد این حوزه باشد.
او با اشاره به شرایط خاص کشور، توسعه اقتصاد دیجیتال را وابسته به تصمیمهای مقطعی ندانست و گفت این حوزه امروز به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. به گفته عسگری، خدمات مالی، پرداخت و داراییهای دیجیتال دیگر صرفا بخشی از «فضای مجازی» نیستند، بلکه به تار و پود اقتصاد کشور گره خوردهاند و نمیتوان آنها را از سایر بخشهای اقتصاد جدا کرد. از همین رو، هرگونه تصمیمگیری درباره این حوزه باید با درک جایگاه واقعی آن در اقتصاد انجام شود.
همچنین عسگری تاکید کرد که رشد اقتصاد دیجیتال زمانی محقق میشود که به رشد تولید ناخالص داخلی و توسعه صنایع منجر شود. از نگاه او، کسبوکارهایی که صرفا معاملات را تسهیل میکنند، ارزش افزوده محدودی ایجاد خواهند کرد؛ در مقابل، پلتفرمهایی که بتوانند زیرساختهای جدید، خدمات نوآورانه و ابزارهای مالی تازه ایجاد کنند، نقش موثرتری در توسعه اقتصاد خواهند داشت. به همین دلیل، داریک نیز تلاش کرده به جای تمرکز صرف بر خرید و فروش آنلاین طلا، به سمت توسعه زیرساختهای هوشمند فلزات گرانبها حرکت کند.
یکی دیگر از محورهای سخنان عسگری، موضوع «توکنسازی داراییها» بود. او معتقد است مفهوم توکن در ایران هنوز به درستی شناخته نشده و همین موضوع باعث شده نهادهای تصمیمگیر با احتیاط و حتی نگرانی به این فناوری نگاه کنند. به گفته او، توکن صرفا به رمزارز محدود نمیشود و میتواند نماینده انواع داراییها، اوراق بهادار یا حتی حواله انبار باشد. با این حال، نبود شناخت کافی از این مفهوم، زمینهساز تصمیمهایی شده که روند توسعه این فناوری را کند کرده است.
ایران سابقهای چند هزار ساله در این صنعت دارد، اما تغییر رفتار سرمایهگذاران و حرکت بازار به سمت طلای آبشده و داراییهای امن، ساختار این صنعت را نیز دستخوش تغییر کرده است. به باور او، پلتفرمهای آنلاین خرید و فروش طلا تنها زمانی میتوانند نقش موثری در اقتصاد ایفا کنند که از سطح یک بازار معاملاتی فراتر بروند و بتوانند در تکمیل زنجیره ارزش این صنعت نقشآفرینی کنند.
مدیرعامل داریک در ادامه، نبود ثبات در سیاستگذاری را یکی از مهمترین موانع توسعه اقتصاد دیجیتال دانست و گفت تغییر مدیران، موجب تغییر نگاههای حاکمیتی نسبت به یک موضوع واحد میشود؛ در نتیجه فعالان اقتصادی نمیتوانند افق روشنی برای سرمایهگذاری و توسعه ترسیم کنند. او تاکید کرد که طلا همزمان در سه حوزه پولی، مالی و صنعتی جایگاه دارد و توسعه این صنعت مستلزم آن است که این سه حوزه با یکدیگر هماهنگ عمل کنند، نه اینکه هر کدام مسیر متفاوتی را دنبال کنند.
پلتفرمهای دیجیتال زمانی میتوانند به توسعه اقتصادی کمک کنند که فراتر از تسهیل معاملات حرکت کرده و با ایجاد خدمات و زیرساختهای جدید، به تکمیل زنجیره ارزش صنایع کمک کنند. در این نگاه، خرید و فروش صرف دارایی، ارزش افزوده محدودی ایجاد میکند و نقش اصلی فناوری، ایجاد ارتباط میان تولید، صنعت و بازار است. همچنین نبود شناخت کافی از فناوریهای نو و مقاومت در برابر آنها میتواند فرصتهای توسعه را محدود کند؛ از این رو، سازگاری سیاستگذاران با تحولات دیجیتال و اعتماد به بخش خصوصی، از الزامات رشد این حوزه به شمار میرود.
محاصره سه گانه
در ادامه نشست، سهند حمزهای، مدیرعامل آبانتتر، تصویر متفاوتی از وضعیت امروز کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال ارائه کرد. او معتقد است مهمترین دغدغه شرکتهای این حوزه دیگر صرفا توسعه بازار نیست، بلکه حفظ بقا و مدیریت هزینههاست. به گفته او، افزایش هزینههای عملیاتی، رشد هزینههای امنیت سایبری و فشارهای اقتصادی باعث شده بسیاری از شرکتها به جای برنامهریزی برای توسعه، منابع خود را صرف حفظ وضعیت موجود کنند. حمزهای امنیت سایبری را مهمترین چالش فعالان مالی دانست و گفت شرکتهایی که دارایی مردم را مدیریت میکنند، نمیتوانند از هزینههای امنیتی چشمپوشی کنند. با این حال، شرایط اقتصادی سبب شده تا بسیاری از کسبوکارها ناچار شوند بخشی از هزینههای خود را کاهش دهند؛ تصمیمی که در حوزه امنیت میتواند تبعات جبرانناپذیری داشته باشد. او تاکید کرد امنیت یک وضعیت صفر و صد نیست، بلکه فرآیندی مستمر است که همواره نیازمند سرمایهگذاری، بهروزرسانی و مراقبت دائمی است. به گفته مدیرعامل آبانتتر، شرایط ژئوپلیتیک و تحریمها نیز ریسکهای امنیتی این حوزه را افزایش داده است. بسیاری از زیرساختهای سختافزاری و نرمافزاری مورد استفاده شرکتهای ایرانی منشأ خارجی دارند و همین موضوع، مدیریت امنیت را پیچیدهتر میکند. او معتقد است در چنین شرایطی، صرافیهای رمزارزی بیش از هر زمان دیگری وظیفه دارند از دارایی کاربران محافظت کنند و برای کاهش ریسکهای امنیتی سرمایهگذاری بیشتری انجام دهند.
فناوری پشت چراغ قرمز سیاستگذاری
فناوریهای نوین با سرعتی بیشتر از ساختارهای تصمیمگیری در حال تغییر مسیر اقتصاد هستند؛ فاصلهای که به باور فعالان، به یکی از موانع اصلی رشد کسبوکارهای دیجیتال تبدیل شده است. در این میان، نبود سیاستگذاری متناسب با تحولات فناوری و ضعف زیرساختهای پایه، مسیر توسعه این حوزه را با چالش مواجه کرده است.
مصطفی امیری، مدیر عامل زرینپال، با تاکید بر اینکه اقتصاد دیجیتال با سرعتی بسیار بیشتر از ساختارهای تصمیمگیری در حال حرکت است، اظهار کرد که بخش قابلتوجهی از چالشهای امروز فعالان این حوزه، ناشی از عقبماندگی سیاستگذاری نسبت به تحولات فناوری است. به اعتقاد او، طی سالهای گذشته تمرکز اصلی صنعت پرداخت بر توسعه زیرساختهای پرداخت الکترونیکی بوده، اما در سالهای پیشرو، رقابت اصلی به سمت توسعه زیرساختهای اعتباری، خدمات مالی نوین و خلق تجربهای سادهتر برای کاربران حرکت خواهد کرد. او معتقد است کاربران نباید درگیر پیچیدگیهای فنی پرداخت یا ابزارهای مالی شوند، بلکه باید خدمات را به سادهترین و روانترین شکل ممکن دریافت کنند.
امیری در ادامه با اشاره به اختلالهای اینترنت، این موضوع را یکی از مهمترین موانع توسعه اقتصاد دیجیتال دانست و گفت هر اندازه هم که زیرساختهای مالی و پرداخت توسعه پیدا کنند، بدون دسترسی پایدار به اینترنت، عملا امکان ارائه خدمات وجود نخواهد داشت. به باور او، اینترنت دیگر یک ابزار جانبی نیست، بلکه زیرساخت اصلی اقتصاد دیجیتال به شمار میرود و هرگونه محدودیت در این حوزه، کل زنجیره خدمات را تحتتاثیر قرار میدهد.
اقتصاد دیجیتال ایران بارها در شرایط دشوار توانسته است مسیر خود را ادامه دهد، اما تداوم این روند مستلزم آن است که سیاستگذاران به جای محدود کردن فناوریهای نوظهور، امکان آزمودن ایدههای جدید را فراهم کنند. بسیاری از فناوریهایی که امروز به بخشی جداییناپذیر از زندگی مردم تبدیل شدهاند، در ابتدای مسیر با مقاومت و سوءبرداشت مواجه بودند و تجربه نشان داده است که نمیتوان با جلوگیری از نوآوری، مسیر توسعه را متوقف کرد.
امیری با اشاره به کوچکتر شدن اکوسیستم استارتآپی، کاهش سرمایهگذاری و مهاجرت بخشی از سرمایه انسانی، نسبت به تضعیف مزیت رقابتی اقتصاد دیجیتال کشور هشدار داد. شرکتهای خصوصی در سالهای گذشته ظرفیت تبدیل شدن به بازیگران منطقهای را داشتند، اما شرایط اقتصادی، محدودیتهای بینالمللی و بیثباتی فضای کسبوکار، این فرصت را تا حد زیادی محدود کرده است. او تاکید کرد که آینده این صنعت بیش از هر چیز به میزان اعتماد میان دولت و بخش خصوصی وابسته خواهد بود و هر اندازه این تعامل تقویت شود، امکان توسعه نیز افزایش خواهد یافت.
تعامل به جای تقابل
آینده فناوریهای نوین مالی بیش از آنکه به ظرفیت فنی آنها وابسته باشد، به نحوه مواجهه سیاستگذار و شکلگیری چارچوبهای روشن برای فعالیت کسبوکارها بستگی دارد. فعالان این حوزه معتقدند شناخت درست فناوری و استفاده از تجربه بخش خصوصی، میتواند مسیر توسعه این اکوسیستم را هموارتر کند.
در ادامه نشست، حاضران با اشاره به آینده صنعت رمزارز، بر ضرورت شکلگیری چارچوبهای روشن تنظیمگری تاکید کردند. آنها با اشاره به آینده صنعت رمزارز، ابراز امیدواری کردند که این حوزه بهتدریج جایگاه مشخصتری در نظام تنظیمگری کشور پیدا کند و با شکلگیری چارچوبهای قانونی، امکان فعالیت شفافتر برای کسبوکارها فراهم شود. توسعه فناوری بلاکچین تنها به معاملات رمزارز محدود نمیشود و این فناوری میتواند در حوزههایی مانند تامین مالی پروژهها، ثبت تراکنشها و توسعه ابزارهای نوین مالی نقش موثری ایفا کند. اگر نهادهای ناظر با شناخت دقیقتر به این فناوری نگاه کنند، امکان بهرهگیری از ظرفیتهای آن نیز افزایش خواهد یافت.
توسعه از مسیر گفتوگو
فرشید شهرکی، مدیرعامل خریدیار دانا، بر اهمیت استفاده از تجربه بخش خصوصی در فرآیند تصمیمگیری تاکید کرد. او معتقد است بسیاری از پروژههای موفق زمانی شکل گرفتهاند که مدیران دولتی و سیاستگذاران، تجربه فعالان بازار را شنیده و آن را در فرآیند تصمیمسازی به کار گرفتهاند. به باور شهرکی، هیچ فرد یا نهادی به تنهایی پاسخ همه مسائل را نمیداند و توسعه اقتصاد دیجیتال مستلزم گفتوگوی مستمر، پذیرش تجربههای موفق و اعتماد متقابل میان دولت و بخش خصوصی است.
در جمعبندی این میزگرد، نقطه اشتراک سخنان همه حاضران، تاکید بر این موضوع بود که اقتصاد دیجیتال دیگر بخشی حاشیهای از اقتصاد کشور نیست، بلکه به یکی از ارکان اصلی توسعه تبدیل شده است. از نگاه آنان، آینده این حوزه بیش از هر چیز به کیفیت زیرساختها، ثبات در سیاستگذاری، امنیت سایبری، تعامل سازنده میان نهادهای حاکمیتی و بخش خصوصی و فراهم شدن فضای لازم برای آزمودن فناوریهای نو وابسته است. در چنین شرایطی، توسعه اقتصاد دیجیتال نه با محدودسازی، بلکه با گفتوگو، یادگیری مستمر و اعتماد به ظرفیتهای بخش خصوصی امکانپذیر خواهد بود.
