متانولی‌ها زیر ذره‌بین
رقیه محمدپور/کارشناس بازار سرمایه
متانول یکی از مواد پایه صنعت پتروشیمی محسوب می‌شود که از ترکیب متان و اکسیژن به دست می‌‌‌آید. این ماده خام قابلیت تبدیل به محصولات مختلفی را دارد که در صنایع مختلف شیمیایی، پتروشیمیایی و انرژی استفاده می‌شود. از جمله کاربردهای این محلول می‌‌‌توان به اختلاط با بنزین جهت کاهش آلایندگی آن، در تولید حلال، تولید رنگ، ضدیخ و صنعت لاستیک اشاره کرد. چین بزرگ‌ترین تولیدکننده و مصرف‌کننده متانول است که در حال حاضر بیشترین واردات این ماده را به خود اختصاص داده است؛ در نتیجه تحرکات بازار چین برای این صنعت قابل‌توجه است. ایران با تولید ۱۳میلیون تن متانول در جایگاه نخست تولیدکنندگان در منطقه خاورمیانه قراردارد، به طوری‌‌‌که میزان صادرات آن در سال ۱۴۰۱ برابر با ۸میلیون تن و در سال ۱۴۰۲ حدود ۹میلیون و ۳۰۰هزار تن بوده است.
زنجیره تولید متانول
متانول از گاز سنتز که خود از منابع مختلفی مانند گاز طبیعی (متان)، زغال‌سنگ و سوخت‌‌‌های مایع تشکیل شده است، تولید می‌شود. امروزه با توجه به ارزان و دردسترس بودن گاز طبیعی، عموما از آن برای تولید گاز سنتز استفاده می‌شود، اما استفاده از زغال‌سنگ نیز در حال افزایش است. تولید محصول متانول از گاز طبیعی شامل مراحل گوگردزدایی از گاز طبیعی، تولید گاز سنتز، فشرده‌‌‌سازی گاز سنتز، سنتز و تقطیر است. در تولید گاز سنتز تکنولوژی‌‌‌های ریفورمینگ متفاوتی شامل ریفورمینگ یک‌مرحله‌‌‌ای، ریفورمینگ دومرحله‌‌‌ای و روش ریفورمینگ اتوترمال مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در ریفورمینگ تک‌مرحله‌‌‌ای، تولید گاز سنتز با استفاده از ریفورمینگ بخار لوله‌‌‌ای بدون استفاده از اکسیژن انجام می‌شود. گاز سنتز تولیدی در این روش دارای حدود ۴۰درصد گاز هیدروژن است که جهت استفاده در ریفورمر بازگردانده می‌شود. افزودن گاز دی‌اکسید کربن در این مرحله علاوه بر بهینه‌‌‌سازی فرآیند، موجب مصرف آن می‌شود که خود آلودگی هوا را کاهش می‌دهد. لازم به ذکر است که در سال ۲۰۰۴ یک واحد به این روش با ظرفیت ۳۰۳۰ MTPDدر ایران تاسیس شد. از طرفی در ریفورمینگ دومرحله‌‌‌ای از دو ریفورمینگ بخار (ریفورمینگ اولیه) و ریفورمینگ آدیاباتیک سوخت اکسیژن (ریفورمینگ ثانویه) استفاده می‌شود.
در نهایت، روش ریفورمینگ اتوترمال دارای یک مشعل، محفظه احتراق و یک بستر کاتالیستی است که در درون یک سلول تحت فشار و مقاوم در برابر گرما قرار می‌‌‌گیرند. در این روش، گاز طبیعی و اکسیژن به محفظه احتراق وارد شده و از سوختن متان توسط اکسیژن، مونواکسید کربن حاصل می‌شود.
در ادامه بستر کاتالیستی موجب واکنش متان، مونواکسید کربن و آب شده و در نهایت CO و CO۲ تولید می‌شود. در حال حاضر تنها شرکت پتروشیمی زاگرس از این روش بهره می‌گیرد و سایر شرکت‌های فعال در این صنعت فاقد این روش در چرخه خود هستند. قابل‌توجه است که انتخاب نوع تکنولوژی تولید گاز سنتز به مقیاس عملیات بستگی دارد؛ برای ظرفیت‌‌‌های زیر ۱۵۰۰تن در روز از روش ریفورمینگ بخار، برای ظرفیت‌‌‌های بین ۲۵۰۰ تا ۶هزار تن در روز از فرآیند ریفورمینگ ترکیبی و برای ظرفیت‌‌‌های بالای ۶هزار تن از روش TRA استفاده می‌شود.
شرکت‌های فعال در صنعت متانول ایران
در حال حاضر ۱۰مجتمع پتروشیمی در کشور متانول تولید می‌کنند که در میان آنها چهار شرکت در سازمان بورس اوراق بهادار پذیرفته شده‌اند. مجموع ظرفیت اسمی متانول در این شرکت‌ها ۱۵هزار و ۶۰۴هزار تن در سال است. در میان شرکت‌های فعال در حوزه تولید متانول، سهام «زاگرس»، «شفن»، «شخارک» و «شیراز» بورسی هستند. طبق گزارش نشریه Argus شرکت پتروشیمی زاگرس در سه‌ماه ابتدای سال ۲۰۲۴، حدود ۲درصد از ظرفیت تولید اسمی متانول جهان، حدود ۶درصد از تجارت جهانی متانول و همچنین حدود ۲درصد از تولید واقعی جهانی متانول را دارا بوده است.
شرکت پتروشیمی زاگرس جزو پنج شرکت بزرگ تولیدکننده متانول جهان است و در بین شرکت‌های فعال در این صنعت در ایران در رده اول قرار دارد. بازار صادراتی این شرکت در طول سه‌ماه ابتدای سال مالی ۱۴۰۳، کشور چین بود. در دوره مالی مذکور، ظرفیت تولید متانول در ایران ۱۵هزار و ۶۲۰تن بود که سهم «زاگرس» از ظرفیت تولید در ایران حدود ۲۱درصد بود. شرکت پتروشیمی فن‌آوران با فروش ۲۴۵هزار و ۸۷۸تن در سال مالی ۱۴۰۲، رتبه اول عرضه متانول در بین تولیدکنندگان داخلی متانول کشور را داشته است. همچنین مجموع فروش شرکت‌های ایرانی در سال مالی ۱۴۰۲ برابر با ۹میلیون و ۹۴۱هزار تن بوده که پتروشیمی فن‌آوران با فروش ۵۸هزار و ۵۴۹میلیارد ریالی رتبه هفتم را در مبلغ کل فروش در بین تولیدکنندگان متانول کشور داشته است.
بهترین عملکرد میان متانولی‌ها در مقایسه با سال مالی ۱۴۰۱ متعلق به «شخارک» است. این شرکت دارای بیشترین افزایش مبلغ فروش و کمترین کاهش سود خالص در مقایسه با سایرین است. سود خالص همه متانول‌‌‌سازان در سال ۱۴۰۲ با کاهش جدی مواجه شده است، به طوری که «شفن» ۷۳درصد، «زاگرس» ۵۰درصد و «شخارک» ۲۰درصد کاهش سود ریالی را تجربه کردند. با توجه به اینکه تنها محصول «زاگرس» متانول است و ۹۵درصد از آن را نیز صادر می‌کند، در صورت بهبود نرخ‌های جهانی، این شرکت در مقایسه با سایر شرکت‌ها سود بیشتری خواهد داشت و در مقابل، به دلیل حساسیت بیشتر نسبت به تغییرات قیمت دلار، در کل نوسان آن در مقابل تغییرات بنیادی شدیدتر است. «شفن» در کنار محصول متانول، اسید استیک نیز تولید می‌کند. بیشترین فروش داخلی این محصول متعلق به «شفن» است که حدود ۳۵درصد از مبلغ فروش است.
مهم‌ترین تفاوت «شخارک» با سایر شرکت‌ها، استفاده از گاز ترش در فرآیند تولید خود است که به تولید محصولات فرعی منجر می‌شود. با توجه به اینکه نرخ خوراک آن گران‌‌‌تر است، به تولید محصولاتی با نرخ بالاتر از متانول مانند بوتان، پروپان و پنتان منجر می‌شود. برای مثال در سال مالی ۱۴۰۲ به طور میانگین این محصولات ۹۰درصد بالاتر از متانول به فروش رسیده‌‌‌اند و یکی از دلایل اصلی عملکرد بهتر «شخارک» در مقایسه با بقیه نمادها بوده است. لازم به ذکر است که حاشیه سود خالص «شخارک» در سال‌های گذشته بالاتر از «شفن» بوده و «زاگرس» پایین‌‌‌ترین حاشیه سود را داشته است. یکی از بزرگ‌ترین ریسک‌‌‌های متانول‌‌‌سازان نبود چشم‌‌‌انداز روشن از نرخ خوراک و وضعیت نرخ‌‌‌گذاری آن است. بحث‌‌‌های متعددی درخصوص نحوه قیمت‌گذاری خوراک به‌‌‌ویژه برای متانول‌‌‌سازان وجود دارد. در طرف دیگر ادعا بر منافع صادراتی پایین متانول است و اینکه استفاده از یارانه انرژی در این صنعت به‌صرفه نیست.
در مجموع این صنعت با دارابودن سهم صادراتی مناسب میان صنایع دیگر و ارزآوری کاملا مداوم می‌‌‌تواند از سپرهای دفاعی کشور در زمان تحریم باشد. دقت کنید که سود و زیان در سهم‌‌‌های این صنعت تابع دو موضوع اصلی است: اول نرخ جهانی متانول و دوم نرخ خوراک که این دو عامل می‌‌‌توانند سود و زیان این شرکت‌ها را دستخوش تغییرات زیادی کنند.
