همگرایی افت سود و شتاب درآمدی ارتباطات

مهم‌ترین ویژگی فناوری اطلاعات و ارتباطات، نحوه ذخیره‌‌‌سازی، پردازش و دستیابی به اطلاعات است و به مجموعه فناوری‌‌‌هایی که امکان ذخیره‌‌‌سازی، پردازش، ارائه و انتقال اطلاعات را از طریق محیط‌‌‌های انتقال فراهم می‌کنند اطلاق می‌شود. با این حال، طی دوره‌‌‌های اخیر قیمت‌گذاری دستوری موجب شده است تا سودآوری شرکت‌های مخابراتی با کاهش همراه شود، به‌‌‌طوری که حاشیه سود خالص آن‌‌‌ از ۶۰درصد در سال ۱۳۹۴ به ۱۳درصد در ۱۲ماه ۱۴۰۱ کاهش پیدا کرده است. در این میان، رشد درآمدی این صنعت نیز طی سال‌های اخیر همواره کمتر از تورم بوده و در سال ۱۴۰۱ افزایش درآمد ۳۶درصدی رقم خورده که همچنان نتوانسته است تورم سالانه را پوشش دهد.

تا پایان سال ۲۰۲۱، ۵میلیارد و ۳۰۰میلیون نفر مشترک خدمات تلفن همراه بودند که ۶۷درصد جمعیت جهان را شامل می‌شود. در اکثر کشورها، عمده بزرگسالان اکنون صاحب تلفن همراه هستند که نشان می‌دهد رشد آینده از سوی جمعیت‌‌‌های جوان‌‌‌تر حاصل خواهد شد که برای اولین بار اشتراک تلفن همراه دریافت می‌کنند. رشد فناوری تلفن‌‌‌های همراه و افزایش قابلیت‌‌‌های آن، تقاضا را برای خدمات پهنای باند موبایل افزایش داده و موجب رشد سرعت تغییر فناوری‌‌‌های موجود در این صنعت شده است. در پنج‌سال گذشته، متوسط رشد سالانه پهنای باند سیار در کشور حدود ۱۱درصد بوده و در حال حاضر ضریب نفوذ تلفن‌‌‌های همراه از ۱۱۰درصد نیز گذشته است.

توسعه اینترنت؛ پایه‌‌‌گذار رشد کسب‌وکار مجازی

رشد صنعت فناوری اطلاعات و نرم‌‌‌افزار در ایران ظرف سال‌های گذشته چشمگیر بوده است. ورود و توسعه نسل چهارم اینترنت همراه در ایران با شگفتی‌‌‌های بسیاری همراه بود و شروع اوج‌‌‌گیری فعالیت بسیاری از کسب‌وکارهای اینترنتی موفق امروزی به‌خصوص در حوزه تاکسی‌‌‌های آنلاین را باید مدیون این رویداد دانست. اما در سال‌های گذشته، نگاه امنیتی به این حوزه به مهم‌ترین مانع رشد و توسعه شرکت‌ها تبدیل شده است. به‌رغم این محدودیت‌‌‌ها تعداد کاربران همواره رشد داشته و اکنون در حوزه ارتباطات سیار تعداد اشتراکات به ۹۸میلیون رسیده است. با این حال اینترنت ثابت سرعت رشد کمتری داشته و اکنون حدود ۱۱میلیون مشترک خدمات اینترنت ثابت وجود دارد. در مورد فناوری ۵G، با وجود آنکه روند توسعه نسل پنجم اینترنت همراه به‌سرعت در بسیاری از کشورهای جهان درحال انجام است، ایران ورود نسبتا دیرهنگامی به این حوزه داشت.

۵ شرکت ارتباطات با ارزش ۱۳۰هزار میلیاردی

در بازار سرمایه پنج‌شرکت در حوزه ارتباطات فعال هستند که مجموعا ارزش بازاری حدود ۱۳۰هزار میلیارد تومان از بازار سرمایه را تشکیل می‌دهند. مهم‌ترین سهام فعال در این گروه به‌‌‌لحاظ ارزش بازار، متعلق به شرکت مخابرات ایران با نماد «اخابر» است که ارزشی به‌‌‌میزان ۶۹هزار میلیارد تومان را تشکیل می‌دهد. نسبت قیمت به سود هر سهم در صنعت مخابرات به‌‌‌میزان ۱۳واحد است. البته باید در نظر داشت مادامی که قیمت‌گذاری دستوری بر یک صنعت حاکم است، سودآوری آن با افت مواجه شده و این امر باعث می‌شود نسبت قیمت به سود اعداد بالایی را تجربه کند. کمترین نسبت قیمت به سود هرسهم مربوط به شرکت «های‌‌‌وب» بوده که نسبت ۶/ ۲ را به ثبت رسانده که این امر از پتانسیل بالای داده‌گستر عصر نوین برای رشد قیمتی حکایت دارد. طی ۳۰روز اخیر سهم‌‌‌های گروه مخابرات مجموعا بازدهی منفی ۱۰درصد را نصیب سهامداران خود کرده‌‌‌اند که در میان شرکت‌های این گروه «آسیاتک» با ثبت بازدهی منفی یک‌درصد کمترین میزان زیان را به سهامداران خود رسانده و «اخابر» با کسب بازدهی منفی ۱۲درصدی بیشترین میزان زیان را نصیب سرمایه‌گذاران خود کرده است.

روند کاهشی حاشیه سود صنعت ارتباطات

اولین متغیر بنیادی که می‌‌‌توان برای ارزیابی سودآوری شرکت‌های فعال در زمینه ارتباطات مورد استفاده قرار داد، حاشیه سودهای ناخالص، عملیاتی و خالص است. طی ۱۰سال اخیر میانگین این سه‌حاشیه سود به‌ترتیب ۲۸، ۵/ ۱۷ و ۱۹درصد به‌‌‌ثبت رسیده است. روند حاشیه سود‌‌‌های این صنعت همواره کاهشی بوده که عمده دلیل آن به قیمت‌گذاری دستوری حاکم بر شرکت‌های فعال این حوزه بازمی‌گردد. بالاترین میزان سودآوری شرکت‌های مخابراتی در سال ۱۳۹۳ رقم خورده که حاشیه سود ناخالص ۳۷درصدی به‌‌‌ثبت رسیده و در سال ۱۳۹۴ هم با ثبت حاشیه سود ۶۰درصدی رکورد ۱۰ساله شکسته شده است. با نگاهی به شرکت‌های فعال این حوزه درمی‌‌‌یابیم که «های‌‌‌وب» حاشیه سود خالص ۷۴درصدی را طی سال ۱۴۰۱ رقم زده و توانسته است با اختلاف فاحشی نسبت به هم‌‌‌گروهی‌‌‌های خود رکورد‌‌‌دار سودآوری باشد. عمده دلیل سودآوری بسیار خوب شرکت «های‌‌‌وب» به منبع اصلی درآمد آن یعنی درآمد حاصل از عمده‌فروشی پروانه FWA بازمی‌گردد که اخیرا در میان شرکت‌های ارائه‌دهنده اینترنت بسیار همه‌گیر شده است. کمترین میزان سود را نیز «اخابر» با ثبت حاشیه سود خالص ۶درصدی طی مدت ۱۲ماه ۱۴۰۱ تجربه کرده است که دلیل عمده آن به قیمت‌گذاری دستوری این شرکت بازمی‌گردد.

سهم ۶۸درصدی درآمد «همراه» از کل صنعت

یکی از معضلات سال‌های اخیر که بر سودآوری و درآمد صنعت ارتباطات تاثیر زیادی گذاشت، قیمت‌گذاری دستوری حاکم بر این صنعت بوده است. این نوع قیمت‌گذاری موجب شده است تا به‌طور میانگین طی دهه اخیر سالانه ۲۴درصد به درآمد شرکت‌های فعال این حوزه افزوده شود که با توجه به تورم حاکم بر کشور همواره حتی به‌‌‌میزان تورم نیز نتوانستند رشد درآمدی تجربه کنند. بیشترین افزایش درآمد طی ۱۰سال گذشته در ۱۳۹۹ رقم خورده که افزایش ۵۷درصدی به ثبت رسیده و کمترین میزان افزایش نیز مربوط به سال ۱۳۹۴ با کاهش ۲۱درصدی است. طی ۱۲ماه ۱۴۰۱ شرکت‌های مخابراتی ۳۶درصد رشد درآمد ارائه خدمات را تجربه کردند که نسبت به میانگین رقم نسبتا مناسبی محسوب می‌شود اما هنوز نسبت به تورم ‌درصد کمتری به‌‌‌حساب می‌‌‌آید. سهم عمده درآمد صنعت ارتباطات در سال ۱۴۰۱ را شرکت «همراه» تشکیل داده که مجموعا ۶۸درصد از درآمد کل صنعت را از آن خود کرده است.

پاییز اسفناک صنعت ارتباطات

گسترش اختلال در اینترنت و کاهش پهنای باند در سال ۱۴۰۱ به اوج خود رسید. در گذشته، گسترش استقبال از شبکه‌‌‌های اجتماعی موجب افزایش استفاده از اینترنت شد و به‌‌‌دنبال آن رشد عظیم شرکت‌های ارائه‌‌‌دهنده اینترنت رقم خورد. با این حال با شروع محدودیت‌ها و کاهش پهنای باند، کسب‌وکار‌‌‌های فضای مجازی با مشکل مواجه شدند و این مشکل دامن‌‌‌گیر شبکه‌‌‌های ارائه‌کننده اینترنت شد؛ به‌‌‌طوری که این شرکت‌ها در پاییز با کاهش درآمد زیادی همراه بودند. برای مثال در «اخابر» طی مهر و آبان کاهش ۵درصدی درآمد حاصل از ارائه خدمات دیتا مشاهده شد.

در شرکت «آسیاتک» هم کاهش ۱۸ و ۲درصدی درآمد طی ماه‌های مهر و آبان رقم خورد. از زمستان سال ۱۴۰۱، کسب‌وکارها کمی رونق یافتند؛ اما قطعی اینترنت ضربه مهلکی به شرکت‌های ارائه‌‌‌دهنده خدمات اینترنت و کسب‌وکارها وارد کرد که هنوز هم نتوانسته‌اند زیربار این فشار کمر راست کنند. با این حال اتفاق اخیر موجب شد گرایش مردم از اینترنت همراه به اینترنت خانگی تغییر کند. بررسی‌‌‌ها نشان می‌دهد که اینترنت خانگی تولید سود بالاتری نسبت به اینترنت همراه برای شرکت‌های ارائه‌کننده دارد که استقبال اخیر از اینترنت‌‌‌ خانگی باعث رشد درآمدی شرکت‌های ارائه‌دهنده شد.

تنوع سبد درآمدی «اخابر» و «های‌‌‌وب»

بررسی درآمد حاصل از ارائه خدمات شرکت‌های ارتباطی حکایت از این دارد که بیشترین رشد درآمد طی ماه خرداد را شرکت «آسیاتک» تجربه کرده که افزایش ۵۳درصدی نسبت به میانگین درآمد ماهانه کل سال ۱۴۰۱ به ثبت رسیده است. مهم‌ترین منبع درآمدی شرکت آسیاتک از محل خدمات فناوری اطلاعات است که این خدمات به‌‌‌تنهایی در سومین ماه سال ۱۴۰۲، ۶۹درصد درآمد کلی شرکت را تشکیل داده است. در این میان «های‌‌‌وب» با ثبت کاهش ۱۵درصدی درآمد خود در مقایسه با میانگین سال ۱۴۰۱، بیشترین افت را تجربه کرده و تنها شرکتی بوده که در این گروه با کاهش درآمد خدمات مواجه شده است. منبع اصلی درآمد «های‌‌‌وب» از محل ارائه خدمات عمده‌فروشی پروانه FWA بوده که ۲۶درصد از کل درآمد این شرکت را به خود اختصاص داده است. در مجموع، ارزیابی منابع درآمدی این صنعت نشان می‌دهد که شرکت‌هایی همچون «همراه»، «آسیاتک» و «افرا» عمدتا تک‌منبعی هستند و بیش از ۷۰درصد درآمد این شرکت‌ها تنها از یک‌منبع حاصل می‌شود که این موضوع ریسک تداوم را در آنها افزایش می‌دهد. با این حال در شرکت‌های دیگر این صنعت یعنی «های‌‌‌وب» و «اخابر» تنوع بیشتری در منابع درآمدی وجود دارد که می‌‌‌تواند ثبات درآمد در این شرکت‌ها را افزایش دهد. البته جا دارد این موضوع را عنوان کنیم که شرکت مخابرات ایران تا مرداد ۱۴۰۱ بیش از ۷۰درصد درآمد خود را تنها از محل ارائه خدمات مخابراتی کسب می‌‌‌کرد که از شهریور طی مصوبه مخابرات ایران، درآمد از محل حداقل هزینه ماهانه برای نگهداری تلفن ثابت افزوده شد که ثابت ۳۴درصد درآمد هر ماه این شرکت را از آن خود کرد و موجب تنوع‌بخشی به منابع درآمدی مخابرات ایران شد.

ریسک کمبود نقدینگی در «اخابر»

میزان گردش نقدینگی در هر شرکت تولیدی و خدماتی از اهمیت زیادی برخوردار است؛ چرا که این نسبت می‌‌‌تواند نشان دهد تداوم برقراری آن کسب‌وکار تا چه حد است. بر این اساس می‌‌‌توان نسبت جریان نقد عملیاتی به کل درآمد ارائه خدمات شرکت‌ها را عنوان کرد. این نسبت نشان می‌دهد که چه میزان از نقدینگی حاصل از خدمات شرکت‌ها تحت عنوان نقدینگی عملیاتی ذخیره شده است. نسبت نقدینگی به درآمد کل در صنعت ارتباطات ۲۶درصد است که بیشترین میزان را در سال ۱۴۰۱ «افرا» به ارمغان آورده و توانسته است  ۵۰درصد نقدینگی خود را ذخیره کند. با این حال شرکت «اخابر» در این دوره نقدینگی ضعیفی را به‌‌‌ثبت رسانده و این نسبت منفی ۳درصد بوده که اوضاع بغرنج گردش نقدینگی را نشان می‌دهد.