سیر صعودی هزینه‌های تمام‌شده در خراسان
دنیای اقتصاد : صنعت پتروشیمی جزو صنایع مادر و اشتغال‌زا در کشور است. در واقع پتروشیمی، فرآیند، دانش و فنی است که در آن منابع حاصل از نفت و گاز به گروهی از مواد دیگر تبدیل می‌شوند که هر یک در صنعتی دیگر ماده اولیه مهمی به شمار می‌رود. مهم‌ترین محصولات تولیدی صنعت پتروشیمی به چهار گروه اوره و آمونیاک، متانول، آروماتیک و الفین‌ها قابل تقسیم هستند.
صنعت پتروشیمی در ایران از جهت غنای منابع نفت و گاز در دهه‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است. در مناطق جنوبی کشور، علاوه بر منابع عظیم گازی، دسترسی به راه‌های آبی آزاد، یکی دیگر از علل پیشرفت این صنعت در کشور بوده است. روند این توسعه در مناطق مرزی شرقی و غربی کشور نیز قابل اهمیت است. عملکرد پتروشیمی خراسان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید محصولات شیمیایی در شمال و شمال‌شرق کشور در گزارش پیش‌رو مورد بررسی قرارگرفته است.
معرفی شرکت
مجتمع پتروشیمی خراسان، بزرگ‌ترین مرکز تولید محصولات شیمیایی در شمال و شمال‌شرق کشور است. این شرکت در سال ۱۳۶۹ به صورت شرکت سهامى خاص تاسیس و در سال ۱۳۸۶ به شرکت سهامی عام تبدیل شد. اوره و آمونیاک به‌عنوان مهم‌ترین محصولات تولیدشده در این پتروشیمی، کاربردهای متعددی دارند که در ادامه شرح داده خواهد شد.
از نکات قابل‌توجه در این شرکت، سهولت دسترسی به قطب‌های اصلی کشاورزی شمال و شمال‌شرق کشور، تامین بخش عمده کود شیمیایی مصرفی استان‌های شمالی (گلستان، مازندران و گیلان)، استان‌های خراسان (رضوی، جنوبی و شمالی) و استان های سمنان و سیستان و بلوچستان، مجاورت با کشورهای آسیای میانه و سهولت دسترسی به خوراک (واقع‌بودن در مسیر خط لوله گاز سراسری) است.
در حال حاضر، شرکت پتروشیمی خراسان جزو واحدهای فرعی شرکت سرمایه‌گذاری نفت و گاز و پتروشیمی تامین (تاپیکو) است. واحد تجاری نهایی گروه، شرکت سرمایه‌گذاری تامین اجتماعی (شستا) است.
صنعت پتروشیمی در ایران
ایجاد صنعت پتروشیمی در کشور به دهه ۱۳۳۰ شمسی برمی‌گردد. در سال ۱۳۳۷ طرح احداث کارخانه کود شیمیایی مرودشت فارس (پتروشیمی شیراز) به اجرا گذاشته شد. اولین مجتمع پتروشیمی کشور تحت عنوان پتروشیمی شیراز در سال ۱۳۴۳ برای تولید کود شیمیایی به بهره‌برداری رسید.
این مسیر ابتدا با ایجاد مجتمع‌های پتروشیمی رازی، آبادان، کربن اهواز (ایران)، خارک، فارابی، بندرامام و طرح‌های توسعه پتروشیمی شیراز آغاز شد. در طول دوران جنگ به دلیل نزدیکی مناطق پتروشیمی به منطقه آتش‌باران، فعالیت این صنعت مختل شد. در سال‌های ابتدایی پس از جنگ تا قبل از شروع تحریم و محدودیت‌های بین‌المللی، صنعت پتروشیمی رشد قابل‌توجهی را تجربه کرد. در حال حاضر، بیش از ۵۰مجتمع پتروشیمی در کشور در حال تولید محصولات پتروشیمیایی به ظرفیت اسمی ۵۶میلیون تن در سال هستند. صنعت پتروشیمی به‌عنوان یکی از بخش‌های اصلی صنعت کشور مزیت‌های نسبی زیادی در مقایسه با سایر کشورها دارد. این صنعت طلایه‌دار ایجاد ارزش‌افزوده از منابع نفت و گاز و صادرات غیرنفتی کشور است.
معرفی محصولات تولیدی
اوره و آمونیاک از تولیدات سودآور و ارزآور پتروشیمی‌ها به شمار می‌روند. محصولات تولیدی مجتمع پتروشیمی خراسان، شامل آمونیاک، اوره، پودر ملامین، فرمالدئید کریستال ملامین و ازت هستند. این محصولات بخشی از نیاز کشاورزی و صنایع در بازارهای داخل و خارج از کشور را تامین می‌کنند. میزان اوره تولیدی این شرکت در سال گذشته ۵۶۸هزار تن و میزان آمونیاک تولیدی ۳۳۲هزار تن بوده است. این شرکت بیش از ۸درصد نیاز داخلی اوره کشور را تامین می‌کند. از جمله کاربردهای مهم محصولات مجتمع پتروشیمی خراسان در صنعت می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
- کشاورزی: بخش عمده تولیدات اوره در دنیا به عنوان کودهای شیمیایی حاوی نیتروژن استفاده می‌شوند. با افزایش جمعیت و تنوع غذایی، برخی کشورها برای حفظ توان خاک برای تولیدات بیشتر، دائم میزان مصرف کودها را افزایش می‌دهند. با افزایش قیمت نفت، هزینه تولید اوره نیز افزایش یافت. در ایران بخشی از نیاز کشاورزان از طریق جهاد کشاورزی به طور یارانه‌ای تامین می‌شود.
- صنایع شیمیایی: اوره به‌عنوان ماده اولیه در تولید بسیاری از ترکیبات شیمیایی همچون پلاستیک، چسب و نیترات اوره به عنوان ماده منفجره، سیانات پتاسیم مصرفی در صنعت خوراکی و... کاربرد دارد.
- خودرو: اوره در صنعت خودروسازی نیز به‌منظور کاهش آلاینده‌ها که در گازهای حاصل از احتراق موجود هستند، کاربرد دارد.
عوامل موثر بر تقاضای کود
با تغییر الگوی مصرف مواد غذایی، میزان کاشت محصولات گیاهی افزایش یافته و مواردی همچون کوددهی برای تولید بهتر محصولات روندی صعودی خواهد داشت. برخی کشورها همچون چین، روسیه، هند و آمریکا از مهم‌ترین تولیدکنندگان این محصول هستند. از جمله عوامل اثرگذار بر قیمت جهانی این محصول در ماه‌های اخیر، درگیری یکی از کشورهای بزرگ تولیدکننده اوره در جنگ با اوکراین بوده است. کاهش عرضه هر محصولی در صورت وجود تقاضا به افزایش قیمت منجر خواهد شد. از نکات مهم دیگر اثرگذار، میزان تغییرات در مواد اولیه مصرفی این صنعت است. افزایش قیمت نفت در ماه‌های اخیر موجب افزایش چشمگیر قیمت اوره شد.
تولید و فروش
میزان تولید خراسان در سال گذشته ۹۲۱هزار تن بوده که نسبت به سال‌های ۹۸ و ۹۹ افزایش داشته؛ اما هنوز به سقف تولید خود در سال ۱۳۹۷ نرسیده است. میزان فروش نیز ۵۰۲هزار تن از مجموع محصولات بوده است. طبق اظهارات بیان‌شده در گزارش تفسیری، مدیریت بخشی از کاهش تولیدات مربوط به اولویت‌دهی گازرسانی به مناطق مسکونی نسبت به تولیدات صنعتی بوده است و دوران همه‌گیری ویروس کرونا را فرصتی برای انجام تعمیرات اساسی شرکت دانسته‌اند. تولید و فروش ترسیم‌شده این شرکت در تصویر زیر قابل مشاهده است.بیشترین نرخ فروش پتروشیمی خراسان مربوط به سال ۱۴۰۰ بوده است. این تغییرات با بررسی بیشتر قیمت‌های جهانی اوره قابل توجیه است. با کاهش اندکی در مبلغ مواد اولیه مصرفی، این صنعت کاهش قیمت منطقی خواهد داشت در قیمت بخشی از محصولات این شرکت صادر می‌شود که نرخ فروش محصولات تابعی از نرخ جهانی است. در سال مالی منتهی به اسفند ۱۴۰۰ مقدار فروش اوره داخلی ۱۹۹هزار تن بوده است که میزان فروش صادراتی این محصول بالغ بر ۲۲۷ هزارتن بوده است.درصد قابل‌توجهی از محصولات این شرکت صادر می‌شوند.
بررسی تغییرات در سودسازی/ ثبات حاشیه سود
میزان سود ناخالص خراسان طی چند سال اخیر روند صعودی داشته است. سود ناخالص کسب‌شده در سال گذشته بیش از ۳هزار میلیارد تومان بوده است؛ به این معنی که حاشیه سود ناخالص این شرکت بیش از ۶۰درصد تثبیت شده است. بخش مهمی از افزایش سود مربوط به میانگین قیمت‌های جهانی این محصول و میزان عرضه و تقاضای داخلی آن است. با در نظر گرفتن مفروضاتی همچون تثبیت نرخ دلار نزدیک به ۳۰هزارتومان و ثبات قیمت جهانی اوره میزان سود هر سهم در سال ۱۴۰۱ بیش از ۲هزارتومان برآورد می‌شود.
بهای تمام‌شده
در سال ۱۳۹۹ به ترتیب موادمستقیم، دستمزد مستقیم و سربار ساخت، ۲۶درصد، ۶درصد و ۶۴درصد از ترکیب‌های تمام‌شده شرکت پتروشیمی خراسان بوده است. میزان سربار در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۷۰درصد از ترکیب بهای تمام‌شده افزایش پیدا کرده؛ میزان حقوق و دستمزد ثابت بوده و تغییر این نسبت در مواد اولیه افزایش ۴درصدی بوده است. در بررسی پنج‌سال اخیر این شرکت، افزایش مبلغ درآمدهای عملیاتی صعودی بوده، به طوری که مبلغ درآمدهای عملیاتی سال ۱۳۹۹ از ۲هزار میلیارد تومان به بیش از ۵هزار میلیارد در سال ۱۴۰۰ رسیده است. همسو با افزایش در تولید محصولات، میزان بهای تمام‌شده نیز رشد خواهد داشت. مواد اولیه، میزان پرداخت حقوق و دستمزد و سربار در سال گذشته افزایشی بوده است.
بررسی عملکرد ماهانه خراسان از ابتدای سال
در بررسی تولید و فروش ماهانه پتروشیمی خراسان از ابتدای سال‌جاری، میزان تولید در محدوده ۱۱۹ تا ۱۲۰هزار تن باثبات بوده است. میزان فروش محصولات این شرکت در دوماه ابتدایی امسال نسبت به سال گذشته کمتر بوده؛ اما در خردادماه بیش از ۱۸۰هزار تن فروش را به ثبت رسانده است. تغییرات مبلغ فروش نیز امسال به طور متوالی افزایش یافته، به‌طوری‌که محصول آمونیاک داخلی از مبلغ ۱۳میلیون و ۳۰۰هزارتومان در هر تن به ۱۶میلیون و ۴۰۰هزارتومان در تیرماه رسیده است. با وجود کاهش تشنج‌های بین‌المللی و کاهش قیمت نفت به نظر می‌آید نرخ فروش محصولات در گزارش‌های بعد کاهش داشته باشد.
قابل ذکر است که علاوه بر افزایش فروش ماهانه، افزایش نرخ‌ها سبب شده است مبلغ فروش چهارماه اول امسال نزدیک به دوبرابر چهارماه سال ۱۴۰۰ باشد. مبلغ فروش مذکور از یک‌هزار و ۱۰۰میلیارد تومان به ۲هزار و ۸۰۰میلیارد تومان رسیده است.
