چشمانداز ۱۴۰۱ زغال‌سازان بورس
مهدی علی‌اکبری/ تحلیلگر بازار سهام
زغال‌سنگ در صنعت حمل‌ونقل، تولید فولاد، صنعت نیروگاه و پتروشیمی کاربردهای متنوعی دارد. به‌عنوان مثال، علاوه بر استفاده به‌عنوان سوخت، به‌عنوان ماده اولیه تولید کک، گاز، روغن، قطران و ماده اولیه واسط تولید اوره، هیدروژن و متانول نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. بر اثر فرآیندهای زمینشناسی و طی فشار اعمال‌شده بر مواد زنده طی زمان، زغال‌سنگ براساس مراحل زیر تشکیل می‌شود که در هر مرحله دگرگونی زمین‌شناختی افزایش می‌‌‌یابد:
۱) پوده یا تورب (Peat)
۲) زغال‌سنگ قهوه‌‌‌ای یا لیگنیت (Lignite)
۳) زغال‌سنگ ساب‌بیتومینه (Sub-bituminous coal)
۴) زغال‌سنگ بیتومینه (Bituminous coal)
۵) زغال‌سنگ آنتراسیت (Anthracite)
میزان ذخایر زغال‌سنگ
کشورهایی که بیشترین ذخایر زغال‌سنگ را در جهان دارند، عبارتند از ایالات‌متحده آمریکا (با ۲۴۹میلیارد تن)، روسیه (با ۱۶۲میلیارد تن)، استرالیا (با ۱۵۰میلیارد تن) و چین (با ۱۴۳میلیارد تن).
عرضه و تقاضای زغال‌سنگ
با توجه به اهمیت اقتصاد چین، به‌عنوان اصلی‌‌‌ترین مصرف‌کننده زغال‌سنگ در جهان، آتیه اقتصادی این کشور نقش بسزایی در صنعت زغال‌سنگ ایفا می‌کند. سطح توسعه اقتصادی در چین و به میزان کمتری در هند، تعیین‌‌‌کننده سطح تقاضای جهانی و به تبع آن، قیمت این محصول است.متغیر جدیدی که در ماه‌‌‌های اخیر به بازار زغال‌سنگ، مانند دیگر بازارهای جهانی وارد شده، موضوع جنگ روسیه و اوکراین است. پیش از این جنگ، کش و قوس‌‌‌های پیرامون تکمیل و بهرهبرداری از خط لوله نورداستریم۲ بین روسیه و آلمان از مهم‌ترین محرک‌‌‌های قیمت زغال‌سنگ بود؛ اما جنگ مزبور با تبعاتی همچون تداوم سطوح فعلی قیمت گاز به‌عنوان مهم‌ترین رقیب زغال‌سنگ در تولید برق، الزام اروپا به تجدیدنظر در سیاست‌‌‌های مصرف انرژی‌های پاک، تحریم گاز، نفت و زغال‌سنگ روسیه و تحریم‌‌‌های غربی در خصوص مبادلات با روسیه به‌عنوان سومین صادر‌کننده زغال‌سنگ، در مجموع فاقد افق کاهش قیمت برای این محصول است. سطح تاثیر جنگ روسیه و اوکراین بر بازار زغال‌سنگ به حدی است که طی ۲۳فوریه تا ۱۰مارس، قیمت زغال‌سنگ حرارتی اروپا با رشد ۱۴۸درصدی مواجه شد. در صورت پایان جنگ مذکور نیز به نظر میرسد، تا پایان تحریم‌‌‌های روسیه و کاهش تنش‌های غرب و روسیه قیمت زغال‌سنگ به‌رغم اصلاح، با کاهش جدی مواجه نشود؛ امری که براساس نظرات کارشناسان سیاسی در کوتاه‌مدت دست‌یافتنی نیست.
صنعت زغال‌سنگ در ایران
عمده توسعه معادن زغال‌سنگ و بازار آن در ایران در دهه ۴۰ شمسی و متعاقب راه‌اندازی ذوب‌آهن اصفهان رقم خورده است. ایران از حیث ذخایر زمینشناسی دارای ۱۱ تا ۱۴میلیارد تن زغال‌سنگ بوده که از این میزان ۳/ ۱میلیارد تن ذخایر اثبات‌شده است؛ ذخایری که ایران را در ردیف بیست‌ونهم جهانی از حیث ذخایر قطعی قرار می‌دهد. بیشتر ذخایر زغال‌سنگ ایران (نزدیک به ۷۰درصد) در منطقه خراسان‌جنوبی واقع است. با توجه به درصد گوگرد و اسیدهای قلیایی بالای زغال‌سنگ ایران و همچنین با عنایت به اینکه تقاضای اصلی زغال‌سنگ در بخش تولید فولاد به روش کوره‌بلند بوده و این روش نزدیک به ۹درصد کل تولید فولاد در ایران را در بر می‌گیرد، بخش زغال‌سنگ در ایران با توجه و سرمایه‌گذاری متناسب با تقاضای داخلی مواجه نیست. در ایران (تا سال ۱۴۰۰) حدود ۱۳۰معدن زغال‌سنگ وجود دارد که نزدیک به ۱۰۰معدن فعال هستند. معضل اصلی صنعت زغال‌سنگ در ایران، فقدان تقاضای کافی از ناحیه مصارف صنعتی به علت وجود گاز ارزان و در دسترس است؛ امری که در کنار ممنوعیت‌‌‌های مکرر صادرات زغال‌سنگ، سرمایه‌گذاری در این بخش را به حداقل ممکن رسانده است.مساله نرخ‌گذاری صنعت زغال‌سنگ، از دیگر چالش‌‌‌های این صنعت است. قیمت‌گذاری زغال‌سنگ براساس توافق بین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان تعیین می‌شود که این نرخ تاکنون ۵/ ۲۶درصد شمش فولاد خوزستان است. به‌رغم عرضه زغال‌سنگ در بورس انرژی از اسفندماه گذشته، به علت مازاد تقاضای داخلی نسبت به عرضه و همچنین حفظ حاشیه سود شرکت ذوب‌آهن اصفهان، افق آتی نرخ‌های زغال‌سنگ ثابت به نظر میرسد.
صنعت زغال‌سنگ در بازار سرمایه
در بازار سرمایه ایران، چهار شرکت تولیدکننده زغال‌سنگ در حال معامله هستند که عبارتند از: زغال‌سنگ پروده طبس (کزغال)، فرآوری زغال‌سنگ پروده طبس (کپرور)، صنعتی و معدنی شمال‌شرق شاهرود (کشرق) و زغال‌سنگ نگین طبس (کطبس).
زغال‌سنگ نگین طبس (کطبس): این شرکت در سال ۱۳۷۸ تاسیس و در سال ۱۳۸۲ در بورس اوراق بهادار پذیرفته شده است. «کطبس» از شرکت‌های فرعی مجموعه تکادو است که در نهایت ذیل شرکت مجتمع صنایع و معادن احیای سپاهان قرار می‌گیرد. طرفیت عملیاتی این شرکت ۲۵۲هزار تن زغال‌سنگ خام کک‌شو است.
زغال‌سنگ پروده طبس (کزغال): این شرکت که کشف ذخایر آن از سال ۱۳۵۵ شمسی آغاز شده است، با ظرفیت استخراج ۱۳۶۰میلیون تنی، ظرفیت تولید کنسانتره زغال‌سنگ را به میزان ۷۵۰هزار تن در سال دارد. سهامدار اصلی «کزغال» سرمایه‌گذاری صدر تامین است. این شرکت دارای طرح‌های توسعه‌‌‌ای متعددی است که مهم‌ترین این طرح‌‌‌ها عبارتند از: خرید تجهیزات ست دوم لانگ‌وال (تجهیزات مربوط به استخراج از معدن) و پروژه اصلاح مدار تغلیظ کارخانه زغال‌شویی. با تکمیل پروژه خرید تجهیزات ست دوم لانگ‌وال، خوراک واحد زغال‌شویی پایدار شده و شرکت با مشکل تامین زغال‌سنگ خام از سایر معادن مواجه نخواهد بود. پروژه اصلاح مدار تغلیظ کارخانه زغال‌شویی نیز با افزایش ۴درصدی راندمان واحد زغال‌شویی، بهبود نسبت تولید کنسانتره از زغال‌سنگ را در پی خواهد داشت.
فرآوری زغال‌سنگ پروده طبس (کپرور): «کپرور» در سال ۱۳۷۹ تاسیس شد و در سال ۸۳ مورد بهرهبرداری قرار گرفت. این شرکت از حیث ظرفیت، توانایی تولید ۲۲۰هزار تن کنسانتره زغال‌سنگ را دارد. ذوب‌آهن اصفهان از مشتریان عمده این شرکت است؛ در نتیجه غالب مطالبات آن مربوط به ذوب‌آهن اصفهان است. سهامدار اصلی این شرکت نیز مانند «کطبس»، مجموعه تکادوست.
صنعتی و معدنی شمال شرق شاهرود (کشرق): این شرکت در سال ۱۳۷۴ شمسی تاسیس شد و در سال ۱۳۹۰ در بازار فرابورس مورد پذیرش قرار گرفت. «کشرق» دارای سه‌معدن زمستان‌یورت، ملچ‌آرام و اکلن۴ با مجموع ذخیره قطعی ۴۴۷۴هزار تن و با ظرفیت استخراج عملی مجموعا ۱۱۶هزار تن است.
پیش‌بینی سود شرکت‌های زغال‌سنگ
طی یک سناریوی محافظه‌کارانه با در نظر گرفتن نرخ ۲۸هزار تومانی برای دلار نیمایی، نرخ ۵۶۰دلاری برای شمش «فخوز» و همچنین فرض ثبات نسبت ۵/ ۲۶درصدی زغال‌سنگ به شمش فولاد خوزستان، سود سال ۱۴۰۰ و سال‌جاری شرکت‌های تولید کننده زغال سنگ به شرح جدول موجود در گزارش است.
