نتایج تغییر درجه تقاضای زغال‌سنگ
اشکان حسینی کارشناس بازار سرمایه
سه نماد از چهار نماد بورسی گروه زغال‌سنگ در ناحیه طبس قرار دارند. حوزه زغال‌دار طبس با وسعتی بالغ بر ۳۰هزار کیلومترمربع با ذخیره اکتشاف شده ۷۵/ ۲میلیارد تن زغال‌سنگ کک شو و حرارتی یکی از بزرگ‌ترین ناحیه‌های زغالی در خاورمیانه است که از سال ۱۳۵۷ عملیات شناسایی و اکتشاف در آن انجام گرفته و همچنان ادامه دارد. ناحیه پرورده با وسعت ۱۲۰۰ کیلومترمربع در جنوب شهرستان طبس واقع شده و از نظر کیفی و کمی مهم‌ترین ناحیه در این حوزه محسوب می‌شود. همان‌طور که گفته شد ۳ نماد بورسی شامل «کزغال»، «کپرور» و «کطبس» در این منطقه قرار دارند، اما نماد «کشرق» به عنوان یکی دیگر از شرکت‌های فعال زغال‌سنگی در ناحیه شاهرود واقع شده است. به طور کل شرکت‌های تولید زغال‌سنگ ایران در ۳ حوزه طبس، کرمان و البرز مستقر هستند، با این حال بیش از ۶۷ درصد ذخایر کشور محدود به طبس است.
بیش از ۸۰ درصد مصرف زغال‌سنگ برای تولید فولاد، برق، حمل‌ونقل یا سوخت به‌کار می‌رود. استفاده از زغال‌سنگ در صنایع مختلف موجب رشد قابل ملاحظه تقاضای این محصول در سال‌های اخیر شده و این تقاضا باعث شده زغال‌سنگ با قیمت‌های متفاوتی در دسترس قرار گیرد.
در سال ۲۰۱۹ با افزایش تولید فولاد، تقاضا برای زغال‌سنگ افزایش پیدا کرد، اما در سال ۲۰۲۰ به علت بیماری کووید- ۱۹ صنایع مختلف تولیدی و خودروسازی در جهان تحت‌تاثیر قرار گرفتند که باعث کاهش تقاضای فولاد و زغال‌سنگ شده است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده در سال۲۰۲۰ تقاضای جهانی زغال‌سنگ ۸ درصد کاهش پیدا کند که بیشترین مقدار کاهش از جنگ جهانی دوم تا به امروز است. با تولید واکسن کرونا انتظار می‌رود، تولید فولاد افزایش و به تبع آن مصرف جهانی زغال‌سنگ در سال آینده و به دنبال آن قیمت این محصول افزایش یابد.
قیمت‌های جهانی
درحال حاضر در بازار جهانی هر تن زغال‌سنگ کمتر از ۷۰ دلار معامله می‌شود. در حالی که قراردادهای آتی این کامودیتی در محدوده ۸۸ دلار برای هر تن مورد معامله قرار می‌گیرد. سقف تاریخی قیمت زغال‌سنگ حدود ۱۴۰ دلار بر هر تن در سال ۲۰۱۱ ثبت شده است. بعد از افت قیمت زغال‌سنگ از این مقدار تا ۵۰ دلار بر هر تن، قیمت زغال‌سنگ تا سطح ۱۱۴ دلار هم رشد کرد، ولی دوباره با کاهش قیمت تا محدوده ۷۰ دلاری مواجه شد. قیمت زغال‌سنگ داخلی به عواملی مانند قیمت زغال‌سنگ در بازار‌های خارجی، میزان تولید فولاد در کشور، نرخ ارز و... بستگی دارد. در حال حاضر قیمت پایه کنسانتره زغال‌سنگ بر اساس ۵/ ۲۶ درصد شمش فولاد خوزستان در بورس کالاست که به صورت ماهانه توسط انجمن زغال‌سنگ ایران اعلام می‌شود.
کاربردهای مهم زغال‌سنگ
تولید برق: کاربردهای زغال‌سنگ در تولید گرما و حرارت باعث شده از آن در صنعت تولید برق نیز استفاده شود به این صورت که ابتدا پودر زغال‌سنگ در دمای بالا سوزانده شده و باعث تبدیل آب به بخار می‌شود. از این بخار برای چرخاندن توربین‌های با سرعت بالا و در یک میدان مغناطیسی قوی استفاده می‌شود که در نهایت به تولید برق می‌انجامد. در سال‌های اخیر حدود ۳۸درصد برق جهانی از زغال‌سنگ به دست می‌آید.
صنعت تولید فولاد: در صنعت فولاد از کک زغال‌سنگ به طور غیرمستقیم برای تولید فولاد و همچنین در روش ذوب آهن در کوره بلند از زغال‌سنگ کک به منظور تامین حرارت استفاده می‌شود. حدود ۷۰ درصد از فولاد دنیا با روش کوره بلند تولید می‌شود. برای این منظور ابتدا زغال‌سنگ در کوره‌ها پخته می‌شود تا کک زغال‌سنگ به دست بیاید، کک برای گداختن سنگ آهن و تبدیل آن به آهن و تولید فولاد به کار می‌رود. بیشترین ذخایر زغال‌سنگ دنیا متعلق به آمریکا، روسیه، چین و استرالیاست. ایران حدود دوسوم زغال‌سنگ موردنیاز خود را از منابع داخلی تامین و مابقی نیاز خود را عمدتا از استرالیا وارد می‌کند. ایران از نظر میزان ذخایر زغال‌سنگ در رتبه ۳۰ جهان، اما از لحاظ میزان تولید در رتبه ۴۲ قرار دارد.
شرکت‌های بورسی تولید زغال‌سنگ
«کشرق»: شرکت صنعتی و معدنی شمال شرق شاهرود در سال ۱۳۷۴ تاسیس شده و در سال ۱۳۹۰ با نماد «کشرق» در بازار دوم فرابورس پذیرش شده است. فعالیت عمده شرکت مربوط به استخراج زغال‌سنگ از معادن تحت اختیار خود بوده است. نماد «کشرق» در قسمت البرز شرقی از بزرگ‌ترین واحد‌های استخراج زغال‌سنگ است. یکی از مشکلات این شرکت فروش عمده محصولات خود به ذوب‌آهن اصفهان بوده که مشکلاتی در وصول مطالبات و تامین نقدینگی خود داشته که در سال‌جاری با فروش قسمت زیادی از محصولاتش به شرکت‌های خصوصی مشکل نقدینگی و وصول مطالبات خود را برطرف کرده است. این شرکت در نظر دارد یک کارخانه زغال‌شویی راه‌اندازی کند که توجیه اقتصادی برای استخراج زغال‌سنگ‌های غیرکیفی خود داشته باشد. شرکت در سال ۹۹ نسبت به سال ۹۸ توانسته حدود ۳۸ درصد زغال‌سنگ بیشتر استخراج و تولید کند. این در حالی است که شرکت در سال ۹۸ توانسته بود ۸۰ هزار تن استخراج کند. فروش شرکت نیز در ۴ ماهه ۱۴۰۰ نسبت به ۴ماهه ۹۹ حدود ۳۷ درصد افزایش پیدا کرده است.
«کطبس»: شرکت زغال‌سنگ نگین طبس با نماد «کطبس» در بازار دوم بورس از دی ماه ۱۳۸۲ پذیرش شده است. این شرکت در سال ۱۳۷۸ تاسیس شده و در زمینه تولید و استخراج زغال‌سنگ مشغول است. نگین طبس در صنعت زغال‌سنگ به عنوان تولید‌کننده زغال‌سنگ خام فعالیت می‌کند. این شرکت یکی از بزرگ‌ترین تولید‌کنندگان زغال‌سنگ خام کک شو در ایران است، به طوری که در سال گذشته حدود ۸ درصد از کل تولید کشور و ۵/ ۴ درصد از سهم بازار داخلی را به خود اختصاص داده است و در بین شرکت‌های این صنعت از لحاظ حجم فروش در رده چهارم قرار دارد. محصولات شرکت در شرکت‌های پایین‌دست تبدیل به کک شده و به عنوان ماده اولیه در صنعت فولاد استفاده می‌شود. این شرکت در صورت‌های مالی سال ۹۹ توانسته سود خالص خود را نسبت به سال ۹۸ حدود ۳۱۴ درصد رشد دهد که رشد نسبتا خوبی بوده، اما این افزایش سود ناشی از افزایش حجم فروش نبوده و به علت افزایش نرخ فروش محصولات و سایر درآمد‌های غیر‌عملیاتی به منظور فروش سرمایه‌گذاری‌ها بوده است. فروش شرکت نیز در ۴ ماهه ۱۴۰۰ نسبت به ۴ ماهه ۹۹ حدود ۱۲۳ درصد افزایش پیدا کرده است.
«کپرور»: شرکت فرآوری زغال‌سنگ پروده طبس با نماد «کپرور» در بازار دوم فرابورس از سال ۱۳۹۳ پذیرش شده است. این شرکت در سال ۱۳۷۳ تاسیس شده و در تولید زغال‌سنگ، کنسانتره و زغال‌سنگ کک شو فعالیت دارد. «کطبس» با تولید سالانه ۲۵۲ هزارتن حدودا نیمی از تولیدات کل صنعت را بر عهده دارد. «کپرور» با ۲۲۷ هزارتن تولید سالانه و «کشرق» هم با سالانه ۸۰ هزارتن تولید به ترتیب ۴۰ و ۱۵ درصد از تولیدات این صنعت را در ایران برعهده دارند. شرکت «کپرور» زغال خام موردنیاز خود را از معادن زغال‌سنگ تهیه و در چند مرحله فرآوری می‌کند که به کنسانتره زغال‌سنگ تبدیل می‌شود. عمده کنسانتره زغال‌سنگ این شرکت از طریق ریل راه‌آهن به شرکت ذوب‌آهن اصفهان تحویل می‌شود. با توجه به اینکه صنعت فولاد کشور به کنسانتره زغال‌سنگ نیاز دارد و قیمت کنسانتره وارداتی بالاست تقاضا برای محصولات این شرکت طی این چند سال رو به افزایش بوده و مشکلی در فروش محصولات خود نداشته است. با توجه به اینکه در سال‌های آتی تولید فولاد در کشور افزایش پیدا می‌کند انتظار می‌رود تقاضا برای محصولات این شرکت هم افزایش پیدا کند. سود خالص شرکت «کپرور» در سال ۹۹ نسبت به سال ۹۸، ۲۷۹ درصد رشد داشته و همچنین فروش شرکت در سال ۹۹ حدودا دو برابر شده است. فروش شرکت نیز در ۴ ماهه ۱۴۰۰ نسبت به ۴ ماهه ۹۹ حدود ۱۱۲ درصد افزایش پیدا کرده است
«کزغال»: این شرکت در حال حاضر واحد فرعی نماد «تاصیکو» است و در بهمن ۹۹ وارد بازار بورس شد. فعالیت اصلی شرکت اکتشاف و بهره‌برداری از معادن و درآمد شرکت از محل فروش کنسانتره زغال‌سنگ است. این شرکت تمامی محصول خود را در داخل کشور به فروش می‌رساند. «کزغال» در سال ۹۹ توانسته ۵۹۰ هزار تن کنسانتره زغال‌سنگ تولید و ۱،۲۸۲تن زغال‌سنگ خام استخراج کند. سود خالص این شرکت در سال ۹۹ نسبت به سال ۹۸ معادل ۳۰۵ درصد رشد داشته است. فروش شرکت نیز در ۴ ماهه ۱۴۰۰ نسبت به ۴ ماهه ۹۹ حدود ۵۰ درصد افزایش پیدا کرده است.
