نسخه نجات‌بخش

اقتصاد آمریکا با GDP معادل ۹/ ۲۰ هزار تریلیون‌دلاری بزرگ‌ترین اقتصاد جهان به شمار می‌آید و از این‌رو با تزریق بسته‌های محرک مالی در بازه‌های زمانی مختلف توانست آهنگ رشد اقتصادی خود را افزایش دهد و نرخ رشد اقتصادی سالیانه خود را به سطح ۵/ ۵ درصد برساند. اثرات تورمی اقتصاد آمریکا در سایر نهاده‌ها و محصولات از جمله قیمت نفت خام و محصولات پتروشیمی مشهود بود.

در این میان وضعیت پاندومی کرونا و سویه‌های جدید کرونا نیز بر وضعیت قیمت کامودیتی‌ها و بالاخص قیمت محصولات پتروشیمی در جهان موثر بود. رشد اقتصادی جهان در سال ۲۰۲۱ معادل ۹/ ۵ درصد و پیش‌بینی رشد اقتصادی برای سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ معادل ۴/ ۴ درصد و ۸/ ۳ در‌صد است.

بی‌تردید رشد اقتصادی جهان در سال‌های آتی در میزان فروش محصولات پتروشیمی موثر است، و همان‌طور که در نمایه زیر مشاهده می‌شود می‌توان دریافت که درآمد صنعت پتروشیمی در سال‌های اخیر با کاهش قیمت نفت خام و کاهش رشد اقتصادی جهان نزولی بوده است.

نمایه زیر وضعیت آخرین نرخ‌های رشد اقتصادی جهان طبق آخرین گزارش صندوق بین‌المللی پول را نشان می‌دهد.

با تزریق گسترده واکسن کرونا در ماه ژانویه سال ۲۰۲۱، قیمت جهانی نفت خام به بالاترین میزان خود در ۹ ماه اخیر و به سطح ۵۰ دلار رسید.

در سال ۲۰۰۲ ارزش صنایع شیمیایی جهان معادل ۸/ ۱ تریلیون دلار آمریکا بود که در سال ۲۰۲۰ به رقم ۴۱ تریلیون دلار رسیده و بخش پتروشیمی حدود ۱۵ در‌صد از اقتصاد پتروشیمی آمریکا را تشکیل می‌دهد. رشد ۶۵/ ۱۳‌درصدی فروش مواد پتروشیمی در سال‌های اخیر نیز مهم جلوه می‌کند. ارزش بازار ۸۸ شرکت پتروشیمی جهان در سال ۲۰۲۱ معادل ۱.۴۴۴ تریلیون دلار است که ۱۵ شرکت بزرگ آن در نمایه زیر ارائه شده است.

همان‌طور که در ابتدا گفته شد افزایش قیمت جهانی نفت خام در این میان تاثیر بسزایی داشته است.

صعود بیش از ۸۰‌درصدی قیمت جهانی نفت خام در طی یک‌سال اخیر نیز در رشد قیمت جهانی محصولات کامودیتی‌محور از جمله محصولات پتروشیمی موثر بوده است.

از دیگر عوامل تاثیرگذار بر قیمت فرآورده‌های محصولات پتروشیمی در دنیا قیمت جهانی گاز است.

قیمت جهانی گاز از اوایل ماه سپتامبر ۲۰۲۰ رو به افزایش نهاد و از ۴.۷۳۳ در هر میلیون BTU به ۳/ ۶ میلیون BTU در ۵ اکتبر ۲۰۲۱ رسید.

با افزایش نهاده‌های ورودی قیمت نفت و گاز در صنعت پتروشیمی شاهد رشد شاخص قیمتی محصولات پتروشیمی در جهان بودیم. نمایه زیر وضعیت ‌سال ۲۰۲۱ را در این زمینه ارائه می‌دهد.

خوراک شرکت‌های پتروشیمی عمدتاً از گاز اتان، نفتا و NGL تامین می‌شود. نفتا از جمله فرآورده‌های نفتی است که قیمت آن به شدت به قیمت نفت خام وابستگی دارد. بنابراین در صورت افزایش نفت خام، شاهد افزایش قیمت نفتا و کاهش حاشیه سود شرکت‌های الفینی مبتنی بر مصرف نفتا هستیم. تولیدکنندگان آمریکای شمالی معمولاً از اتان و LNG به عنوان خوراک استفاده می‌کنند. مهم‌ترین تحولات صنعت پتروشیمی جهان در سال ۲۰۲۱ به شرح زیر هستند:

داده‌های ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۱ نشان می‌دهد تولیدات شیمیایی در حال بازگشت به سطح قبل از همه‌گیری کووید ۱۹ است و دلیل افزایش آن رشد ۷/ ۱۰‌درصدی تولید صنعت پتروشیمی در اتحادیه اروپا در طول اولین فصل مالی سال ۲۰۲۱ است.

تولیدات محصولات پتروشیمی در هشت‌ماه اول سال ۲۰۲۱ حدود هفت درصد در سال ۲۰۲۱ نسبت به سال قبل افزایش داشته است.

صادرات تجارت مواد شیمیایی در اتحادیه اروپا برای دومین بار متوالی از ژوئن ۲۰۲۱ کاهش یافت. ارزش صادرات ثبت‌شده ۲/ ۱۲۸ میلیارد یورو در هشت‌ماه اول سال ۲۰۲۱ بود که ۱۵ درصد بالاتر از سطح سال ۲۰۲۰ و ۴/ ۸ درصد بیشتر از قبل دوره از سطح همه‌گیری کرونا بود.

تولید مواد شیمیایی در چین در سال ۲۰۲۱ از ماه ژانویه تا فوریه ۲۰۲۱ نسبت به سال قبل ۵/ ۱۱ درصد افزایش یافته است.

پیش‌بینی می‌شود تولید محصولات پتروشیمی در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۱ حدود پنج درصد و در سال ۲۰۲۲ حدود ۵/ ۲ درصد افزایش داشته باشد.

نمایه زیر آخرین وضعیت تغییرات رشد تولید محصولات پتروشیمی در جهان در کشورهای مهم را به تصویر می‌کشد.

انتظار می‌رود بازار جهانی مواد شیمیایی از ۳۲/ ۳۳۴۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ به ۴۳/ ۳۷۲۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۱ با نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR)  ۶/ ۱۱ درصد افزایش یابد. طبق آخرین گزارش انجمن پتروشیمی اتحادیه اروپا Cefic Facts & Figures مورخ ۲۴ ژانویه سال ۲۰۲۲ وضعیت فروش کشورهای مهم در صنعت پتروشیمی جهان در سال ۲۰۲۰ به شرح نمایه زیر است.

رتبه‌بندی کشورهای دنیا در ارزش فروش محصولات پتروشیمی در نمایه فوق به شرح جدول زیر خلاصه می‌شود.

طبق نمایه فوق، بالاترین سطح درآمد و فروش محصولات پتروشیمی متعلق به کشور چین با ۵۴۷/ ۱ بیلیون یورو و سپس اتحادیه اروپا با ۴۹۹ بیلیون یورو و آمریکا با ۴۲۶ بیلیون یورو بوده است.

صنعت پتروشیمی در اتحادیه اروپا با ارزش افزوده معادل ۳۳۵ بیلیون یورو در مقایسه با سایر صنایع تولیدی این اتحادیه طبق آخرین آمار جمع‌آوری شده تا سال ۲۰۱۸ بالاترین سهم را به خود اختصاص داده است. همچنین حدود ۱۲ درصد از استخدام کل بخش تولیدی اتحادیه اروپا در صنعت پتروشیمی اتفاق افتاده است.

طبق گزارش سازمان مزبور سهم درآمد فروش شرکت‌های پتروشیمی اتحادیه اروپا از سطح ۹/ ۲۴ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۴/ ۱۴ درصد در سال ۲۰۲۰ کاهش یافته است.

طبق گزارش انجمن صنعت پتروشیمی اتحادیه اروپا در ژانویه ۲۰۲۲، درصد سهم هر یک از کشورهای مهم دنیا در ارزش فروش کل صنعت پتروشیمی در بازه زمانی ۲۰۲۰-۲۰۱۰ ارائه شده است که موید رشد قابل توجه چین از سهم ۸/ ۲۵‌درصدی در سال ۲۰۱۰ تا ۶/ ۴۴ درصد در سال ۲۰۲۰ است.

طبق گزارش مزبور پیش‌بینی می‌شود ارزش فروش محصولات پتروشیمی از ۵/ ۳ تریلیون یورو در سال ۲۰۲۰ به ۲/ ۶ تریلیون یورو در سال ۲۰۳۰ افزایش یابد.

سهم هزینه‌های R&D در صنایع پیشرفته پتروشیمی جهان در بازه ۹ تا ۱۴‌درصدی از درآمد فروش قرار دارد که این امر بسیار مهم جلوه می‌کند. چین با تخصیص ۱۴ درصد از درآمد فروش به R&D بالاترین سهم از این هزینه‌ها را در میان کشورهای جهان در سال ۲۰۲۰ طبق آخرین گزارش انجمن صنعت پتروشیمی اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۲ دارد.

براساس گزارش سازمان مزبور، توسعه صنعت پتروشیمی در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ با انجام مخارج سرمایه‌ای قابل توجه در هر یک از مناطق پیشرفته است. نمایه زیر این وضعیت را به خوبی ارائه و نشان می‌دهد که چین در طی بازه زمانی ده‌ساله بالغ بر ۴۱ میلیون یورو در این صنعت سرمایه‌گذاری کرده است.

متوسط رشد سالیانه صنعت پتروشیمی کشورهای مهم دنیا در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ طبق آخرین گزارش مورخ ۲۴ ژانویه انجمن صنعت پتروشیمی اتحادیه اروپا به شرح نمایه زیر است.

جایگاه ایران در صنعت پتروشیمی خاورمیانه

طبق آخرین اطلاعات شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران (NIPC) طبق نمایه زیر ایران با ظرفیت اسمی حدود ۵/ ۸۳ میلیون تن و تولید واقعی ۲/ ۶۱ میلیون تن محصول، رتبه دوم را در تولید محصولات پتروشیمی خاورمیانه پس از عربستان در اختیار دارد. طرح‌های دور‌مانده از خوراک ۸/ ۱۰ میلیون تن محصول را تدارک دیده‌اند که به دلیل عدم تامین خوراک فعال نیستند.

محصول نهایی صنعت پتروشیمی ایران ۲/ ۳۴ میلیون تن محصول است. بنا بر آمار سازمان مربوطه مجموع سرمایه‌گذاری‌های صورت‌گرفته در صنعت پتروشیمی از ابتدای سال ۱۳۴۲ تا ۱۳۹۹، حدود ۷۹ میلیارد دلار بوده است که ۶۷ میلیارد دلار از این‌ مبلغ مربوط به زیرساخت‌ها و مجتمع‌های بهره‌برداری بوده و ۱۳ میلیارد دلار صرف پروژه‌های نیمه‌تمام شده است. شایان ذکر است که منابع تامین مالی ارزی طرح‌های پتروشیمی فاینانس خارجی با تمرکز بیش از ۶۰ درصد، صندوق توسعه ملی و صندوق ذخیره ارزی جمعاً بیش از ۳۱ درصد و سایر منابع ارزی مانند سرمایه‌گذاری خارجی و فروش اوراق ارزی بوده است.

نقشه راه صنعت پتروشیمی کشور تا سال ۱۴۰۶

شرکت ملی صنایع پتروشیمی به عنوان یک سازمان توسعه‌ای برای عمل به وظایف سیاستگذاری و برنامه‌ریزی کلان برای دستیابی به هدف توسعه پایدار صنعت پتروشیمی و همچنین تحقق اهداف اسناد بالادستی، «نقشه راه توسعه صنعت پتروشیمی تا افق ۱۴۰۶» را برای تبیین مسیر حرکت توسعه این صنعت تدوین کرده است.

طرح‌ها در مرحله آغاز عملیات اجرایی مشتمل بر ۱۵ طرح با حجم سرمایه‌گذاری ۴۶۷/ ۱۸ میلیارد دلار در افق زمانی ۱۴۰۶ برنامه‌ریزی شده است. با تحقق طرح‌های مذکور ظرفیت اسمی صنعت پتروشیمی ۸۶/ ۲۷  میلیون‌تن و درآمد آن ۳۵۳/ ۹ میلیارد دلار  (بر پایه قیمت‌های سال ۹۵) در سال افزایش خواهد یافت.

مجتمع‌های تولید و طرح‌های فعال در منطقه عسلویه به شرح نمایه زیر هستند.

مجتمع‌های تولید و طرح‌های فعال در منطقه ماهشهر به شرح نمایه زیر هستند.

شایان ذکر است علاوه بر طرح‌های قابل اجرا در منطقه عسلویه و ماهشهر در منطقه کنگان هفت طرح در دست اجراست.

تاثیر نرخ گاز بر صنعت پتروشیمی ایران

صنعت پتروشیمی ایران در بازه زمانی سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲ بیشترین تاثیر را از نرخ گاز گرفت. گفتنی است که طبق آخرین آمار سال ۲۰۲۰ تولید روزانه گاز کل جهان ۱۰۵۰۰ میلیون متر مکعب و گاز تولیدی کشور ۸۵۰ میلیون متر‌مکعب در روز بوده است. طبق آخرین گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) ایران با ذخایر بالغ بر ۴/ ۳۳ تریلیون متر مکعب (معادل ۱۲۰۰ تریلیون فوت‌مکعب) بعد از روسیه (با ذخایر معادل ۱۶۸۸ تریلیون فوت‌مکعب) بالاترین میزان ذخایر گازی دنیا را در سال ۲۰۲۰ داشته است. همچنین ایران بعد از روسیه و آمریکا بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز جهان و در رده سوم جهان قرار دارد. سهم روسیه در صادرات گاز ۲۰ درصد و سهم ایران یک درصد است، به عبارتی روسیه توانسته است جایگاه گاز صادراتی ایران را در اختیار بگیرد. عمر منابع گازی آمریکا ۱۴ سال، روسیه ۵۶ سال و ایران ۱۳۱ سال است. طبق نمایه زیر اوج مصرف گاز طبیعی در دنیا تا سال ۲۰۳۷ است و پس از آن میزان مصرف گاز کاهش می‌یابد. بدین جهت روسیه در درجه اول با صادرات ۳۵ درصد از گاز تولیدی خود و پس از آن آمریکا، صادرات گاز را مدنظر قرار داده‌اند.

نکته حائز اهمیت این است که ایران به عنوان بزرگ‌ترین تولید‌کننده گاز و بیشترین ذخایر در دنیا بعد از روسیه، همچنان با نرخ‌گذاری دستوری نرخ گاز برای بخش خانگی و با نرخ‌های بسیار پایین‌تر از جهان، عملاً راه را برای مصرف بی‌رویه گاز در بخش خانگی فراهم کرده است. لیکن دولت به جای توجه به صنایع تولیدی و تولید محصول و صادرات آن، بیشترین فشار را به شرکت‌های پتروشیمی وارد کرده است، به‌طوری‌که با لینک کردن نرخ گاز صنایع به چهار هاب خارجی که دو هاب اروپایی مصرف‌کننده را در آن دخالت داده، عملاً نرخ گاز صنایع را در شرایط جاری بالغ بر ۳۰ سنت در هر متر‌مکعب افزایش داده است و این در حالی است که نرخ گاز در آمریکا برای صنعت پتروشیمی در سال قبل بالغ بر ۱۳ سنت بوده است.

طبق آخرین محاسبات تامین سرمایه کیان، سرانه مصرف گاز طبیعی در بخش خانگی در دنیا حدود ۱۵۰ متر‌مکعب، در آمریکا حدود ۴۰۰ مترمکعب و در ایران حدود ۱۲۰۰ مترمکعب است. البته در این خصوص باید توضیح داد که سیستم‌های گرمایشی در سطح دنیا با مصرف گاز نیست و بیشتر متمرکز بر سیستم‌های برقی است که میزان گاز مصرفی در دنیا بیشتر صرف تولید برق در نیروگاه‌ها می‌شود اما در ایران این رویه تعریف‌شده نیست. فرمول نرخ گاز خوراک پتروشیمی‌ها به شکل زیر از سال ۹۴ تدوین شده است.

عواملی چون تصمیم اتحادیه اروپا مبنی بر کاهش کربن‌زدایی و استفاده کمتر از سوخت‌های کربنی، سیاست‌های دولت روسیه مبنی بر عرضه کمتر گاز به اروپا به دنبال دعوای سیاسی آمریکا، اروپا علیه روسیه (سهم ۳۹‌درصدی روسیه و سهم شش‌درصدی آمریکا در تامین گاز روسیه و جمعاً به میزان ۵۰۰ میلیون متر‌مکعب و روند افزایشی سهم تامین گاز از سوی آمریکا برای اروپا در سال‌های اخیر) و زمستان سرد موجب شد که قیمت گاز مصارف اروپایی به شدت افزایش یافته و با لحاظ وزن ۲۵‌درصدی هاب اروپایی هلند (NBP) و انگلیس (TTF) قیمت گاز برای صنایع پتروشیمی بسیار نسبت به رقبای منطقه‌ای و تولیدکنندگان پتروشیمی منطقه آمریکای شمالی بالاتر باشد و این امر میزان رقابت‌پذیری شرکت‌های پتروشیمی داخل را در مقایسه با کشورهای دیگر کاهش می‌دهد، لذا متولیان امر باید به این نکته توجه بارزی داشته باشند چراکه در قبلاً هم اشاره شد، که یکی از دلایل پیشرفت در کشورهای پیشرفته پتروشیمیایی مانند چین وزن سنگین هزینه‌های R&D است. حال سوال این است که با کاهش حاشیه سود شرکت‌های پتروشیمی آیا فرصت-هزینه R&D هم در مقایسه با رقبای برتر منطقه برای داخل ایجاد می‌شود؟ قطعاً جواب سوال نه است.

به گزارش روابط عمومی سازمان برنامه و بودجه، ستاد اقتصادی دولت در جلسه ۲۸ آذر مصوبه ۱۰‌بندی برای حمایت از بازار سرمایه ارائه داد. از این مصوبه تنها یک بند که در مورد سوخت گاز و خوراک صنایع بود، نیاز به تغییراتی در لایحه بودجه ۱۴۰۱ و تصویب مجلس دارد و بقیه موارد از اختیارات دولت است. در همین راستا تغییرات مورد نیاز برای اجرای این مصوبه در جلسه هیات وزیران به تصویب رسید. بر اساس این مصوبه نرخ خوراک پتروشیمی‌ها در سال آینده با فرمول سال ۱۴۰۰ محاسبه شده و نرخ سوخت گاز صنایع هم ۴۰ درصد نرخ خوراک پتروشیمی‌ها خواهد بود. همچنین سقف نرخ گاز خوراک صنایع پتروشیمی معادل قیمت گاز صادراتی حداکثر پنج هزار تومان و سقف سوخت صنایع فولادی معادل ۴۰ درصد خوراک پتروشیمی و حداکثر دو هزار تومان تصویب شد. با اجرا شدن سقف پنج هزار‌تومانی برای نرخ خوراک، تقریباً می‌توان گفت نرخ خوراک صنایع پتروشیمی با گاز ۲۰‌سنتی محاسبه می‌شود.

منطقی و عقلایی است که نرخ وضع‌شده گاز وارداتی هاب هلند و انگلیس که در این فرمول وزن سنگینی را در افزایش نرخ برای تولیدکنندگان داخلی داشته است و منجر به کاهش حاشیه سود این شرکت‌ها در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ شده است، حذف شود. بدین‌وسیله حذف نرخ گاز هلند و انگلیس در این فرمول از الزاماتی است که دولت برای افزایش توان رقابت‌پذیری صنایع داخل در مقایسه با خارج باید به آن توجه داشته باشد.

نکته دیگری که در این مباحث باید به آن توجه دقیقی داشت میزان مصرف گاز در صنعت پتروشیمی طبق آخرین اطلاعات سایت NIPC در مقایسه با مصرف گاز در سایر صنایع است که در نمایه زیر ارائه شده است.

مصرف گاز طبیعی به عنوان خوراک و سوخت صنایع پتروشیمی طبق آخرین آمار منتشره ۵/ ۶۲ متر‌مکعب است که سهم حدود ۷/ ۸‌درصدی را از کل گاز تولیدی کشور به خود اختصاص می‌دهد. بر اساس گزارش ملی صنایع پتروشیمی (NIPC) در سال ۱۴۰۰، حدود ۷۷ میلیون متر‌مکعب گاز در روز در صنعت پتروشیمی (حدود ۲۸ میلیارد متر‌مکعب در سال) مصرف می‌شود، حدود ۵۴ در‌صد از این مقدار معادل ۴۲ میلیون متر‌مکعب در روز به عنوان سوخت و یوتیلیتی و مابقی ۳۵ میلیون متر‌مکعب به عنوان خوراک در صنعت پتروشیمی مصرف می‌شود.

صنعت پتروشیمی ایران به چهار گروه متانول، اوره، آروماتیک و الفین و پلیمر طبقه‌بندی می‌شوند.

خوراک شرکت‌های پتروشیمی داخل یا از محل نفت خام یا از محل گاز طبیعی تامین می‌شود که در نهایت نفتا یا NGL مشتقه از نفت خام به عنوان خوراک مجتمع‌های پتروشیمی استفاده می‌شود. نمایه زیر که از سوی مرکز مطالعات ارزش تهیه شده است به خوبی زنجیره خوراک مجتمع‌های پتروشیمی را به تصویر می‌کشد. واحدها و مجتمع‌های پتروشیمی طبق نمایه زیر خوراک خود را تامین می‌کنند.

پتروشیمی‌های با خوراک گازی عمدتاً در مناطقی قرار گرفته‌اند که مشمول معافیت‌های مالیاتی طولانی‌مدت می‌شوند اما پتروشیمی‌های خوراک مایع عمدتاً مالیات‌هایی را متحمل می‌شوند، لیکن زمزمه‌هایی مبنی بر حذف معافیت مالیاتی محصولات متانول، اوره و اتیلین مطرح است که در این صورت می‌تواند مزیت رقابتی این شرکت‌ها را با اشتباه تصمیم‌گیرندگان دولت در پایان سال ۱۴۰۰ و سال‌های آتی از بین ببرد و بازارهای صادراتی متانول و اوره را نصیب کشورهای منطقه کند. از این‌رو دولت باید در این خصوص تمهیداتی بیندیشد و نسبت به حذف مصوبه اخیر خود در زمینه مذکور اقدام کند. همچنین در اسلایدهای ذکر‌شده عنوان شد که دلیل برتری چین نسبت به رقبا و به خصوص نسبت به اتحادیه اروپا در زمینه افزایش درآمد فروش محصولات پتروشیمی و در دست گرفتن بازار محصولات پتروشیمی، تخصیص حدود ۱۴ درصد از درآمد فروش در زمینه R&D است که انجام چنین هزینه‌ای در صنعت پتروشیمی ایران حتی به مقدار کم در صورت حذف معافیت‌های مالیاتی و افزایش بی‌رویه گاز و عدم حذف دو هاب کشور اروپایی در فرمول گاز، امکان‌پذیر نخواهد بود از این‌رو شاهد خواهیم بود مانند دهه اخیر نسبت به دهه سال ۸۰ به مراتب هزینه سرمایه‌گذاری کمتری در صنعت پتروشیمی انجام خواهد گرفت و در نتیجه پتانسیل‌های کسب درآمد ارزی کمتری برای اقتصاد ملی کشور فراهم خواهد شد. همچنین از آنجا ‌که صنعت پتروشیمی کشور قریب به ۲۱ درصد از ارزش بازار سرمایه کشور را به خود اختصاص می‌دهد، حمایت از این صنعت نقش بسزایی در حمایت از اقتصاد کشور، پول‌های سرگردان و صندوق‌های بازنشستگی به عنوان سهامداران مستقیم و غیر‌مستقیم شرکت‌های پتروشیمی خواهد داشت.