بررسی روند تحولات چهار دهه اخیر تجارت جهانی مواد شیمیایی

 در نمودار زیر گزارش انجمن صنعت شیمیایی اروپا (CEFIC) نشان می‌دهد کماکان روند تغییر جهت تجارت جهانی مواد شیمیایی از سمت غرب به شرق در سال ۲۰۲۰ ادامه دارد؛ به‌‌‌طوری که سهم فروش ایالات متحده آمریکا از ۵/ ۱۶‌درصد در سال ۲۰۱۰ به ۳/ ۱۲‌درصد در سال ۲۰۲۰ کاهش یافته است. برای ژاپن و کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز سناریوی کمابیش مشابهی اتفاق افتاده است و سهم فروش محصولات پتروشیمی این دو کشور در دوره زمانی مشابه به ترتیب از ۸/ ۶ به ۱/ ۴‌درصد و از ۳/ ۱۹ به ۴/ ۱۴‌درصد تنزل پیدا کرده است و این کشورها به تدریج جایگاه خود را در میان تولیدکنندگان برتر صنعت پتروشیمی به چین و بقیه کشورهای آسیایی (به جز ژاپن) واگذار کرده‌اند. این در حالی است که در این مدت کشورهای نوظهور به اقتضای خود و با بهره‌گیری از یک یا چند مورد از مزیت‌‌‌های صنعت پتروشیمی نظیر تامین مالی، تامین خوراک، بازار مصرفی و تکنولوژی خود توانسته‌اند جزو ۱۰ کشور برتر فروش مواد شیمیایی جهان قرار بگیرند. به عنوان نمونه، کشورهای موسوم به بریکس (برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی) حدود ۲/ ۵۰ درصد از فروش جهانی مواد شیمیایی را در سال ۲۰۲۰ به خود اختصاص دادند.

بر اساس همین گزارش، ارزش فروش جهانی مواد شیمیایی در سال ۲۰۲۰ به ۳۴۷۱‌میلیارد یورو رسیده است که به دلیل پاندمی کرونا و پیامدهای اقتصادی آن نسبت به سال ۲۰۱۹ حدود ۳/ ۴ درصد کاهش داشته است. به‌رغم کاهش فروش جهانی محصولات شیمیایی و پتروشیمی، آمار فروش ۱۵۴۷‌میلیارد یورویی و کسب سهم ۶/ ۴۴درصدی چین از فروش جهانی مواد شیمیایی در این سال، از تسلط کامل این کشور بر بازار فروش محصولات شیمیایی دنیا و انتقال صنعت پتروشیمی و مواد شیمیایی این کشور به مرحله بعدی توسعه، یعنی گذر از مرحله «پیروی از رهبری» به «پیشرو شدن» و از یک «کشور بزرگ» به «قدرت بزرگ» در این حوزه صنعت نفت و پتروشیمی حکایت دارد. همچنین اتحادیه اروپا با سهم ۴/ ۱۴‌درصد و فروش ۴۹۹‌میلیون یورو در رتبه دوم و ایالات متحده با سهم ۳/ ۱۲درصد و فروش حدود ۴۲۶‌میلیون یورو در رتبه سوم فروش جهان قرار دارد. جایگاه چهارم تا دهم این رده‌‌‌بندی به‌‌‌ترتیب در اختیار کشورهای ژاپن، کره‌‌‌جنوبی، هند، تایوان، برزیل، روسیه و اوکراین است.

در ادامه این گزارش آمده است؛ اتحادیه اروپا، روسیه و بریتانیا از جمله تولیدکنندگان اروپایی هستند که با فروش ۵/ ۵۷۴ میلیارد یورو و سهم ۵/ ۱۶درصدی در میان ۱۰ کشور برتر فروش محصولات شیمیایی و پتروشیمی جهان قرار دارند. در بین کشورهای اتحادیه اروپا، آلمان و فرانسه دو تولیدکننده بزرگ مواد شیمیایی اتحادیه اروپا به ارزش ۴/ ۲۲۷ ‌میلیارد یورو هستند و پس از این دو، ایتالیا و هلند قرار دارند. این ۴ کشور در مجموع ۲/ ۶۵ ‌درصد از فروش مواد شیمیایی اتحادیه اروپا را در سال ۲۰۲۰ به خود اختصاص دادند که ارزش آن بالغ بر ۳/ ۳۲۵‌میلیارد یورو است. این سهم با احتساب اسپانیا، بلژیک و اتریش به ۶/ ۸۲درصد یا ۳/ ۴۱۲میلیارد یورو می‌رسد. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ متوسط رشد جهانی صنعت پتروشیمی حدود ۳‌درصد باشد و صنعت پتروشیمی اروپا تنها یک‌درصد رشد کند و بیش از ۳۰‌درصد مشاغل در صنایع شیمیایی اروپا در نتیجه رشد آهسته و افزایش بهره‌وری از بین خواهند رفت.

نکته مهم این است که کشورهای پیشروی صنعت پتروشیمی مانند اتحادیه اروپا و ژاپن به‌رغم توانایی مالی و فنی، دیگر مانند گذشته به دنبال افزایش سهم خود در بازار پتروشیمی نیستند. این کشورها به سوی فناوری‌‌‌های جدید و حوزه تامین کالا و خدمات صنعت پتروشیمی حرکت کرده و با گذر از مراحل توسعه‌‌‌یافتگی و افزایش بازیافت، تقاضای داخلی آنها کاهش یافته و صادرات پتروشیمی آنها زیاد شده است.

بر اساس گزارش سفیک، در این رده‌‌‌بندی  عربستان رقیب سنتی ما در منطقه با فروش حدود ۲/ ۳۳ ‌میلیارد یورو و سهم یک‌درصدی توانسته جایگاه مناسب یازدهم را در جهان کسب کند. کشورمان به‌رغم اینکه تقریبا ۳‌درصد از تولید محصولات پایه صنعت پتروشیمی جهان را در اختیار دارد با فروش حدود ۵/ ۸ میلیارد یورو محصولات شیمیایی و پتروشیمیایی در جایگاه بیست و ششم جهان قرار دارد که نه‌تنها حکایت از فاصله قابل ‌‌‌توجه با کشورهای پیشرو و پایین‌‌‌بودن ارزش هر تن کالای تولیدی صنعت پتروشیمی کشور دارد بلکه گویای این موضوع است که در اختیار داشتن خوراک‌‌‌ و مواد اولیه دیگر به تنهایی سنگ بنای ایجاد ارزش در این صنعت نخواهد بود.

در پایان می‌توان گفت صنایع پتروشیمی و زنجیره‌‌‌های ارزش آن به دلیل رشد اقتصادی و فرصت‌‌‌های بازار در آسیا به طور فزاینده‌‌‌ای به سمت شرق در حرکتند و همین باعث شکل‌گیری یک محیط جدید و رقابتی و ظهور بازیگران تحت حمایت دولت‌ها و غول‌های شیمیایی در جهان صنعت پتروشیمی شده است. با ادامه روند فعلی پیش‌بینی می‌شود کشورهای شرق آسیا نظیر هند و چین به دلیل برخورداری از مزیت موقعیت مکانی (نیروی کار ارزان و فراوان و دسترسی به بازار مصرف) تا سال ۲۰۳۰ دو سوم از بازار ۶۵/ ۴ میلیارد یورویی صنایع‌شیمیایی را در اختیار داشته باشند و حداقل نیمی از ۱۰ شرکت برتر شیمیایی در جهان آسیایی خواهد بود. از این رو پیشنهاد می‌شود صنعت پتروشیمی کشور برای موفقیت و کسب سهم قابل‌توجه در این بازار رو به رشد و پر شتاب در کنار مزیت دسترسی به خوراک ارزان و موقعیت جغرافیایی ایده‌‌‌آل، روی قابلیت‌‌‌ها و استراتژی‌‌‌های خود سرمایه‌گذاری بهینه‌‌‌ای داشته باشد. این سرمایه‌گذاری اضافی شامل نوآوری در تولید محصولات، استفاده از تجزیه و تحلیل‌‌‌های دیجیتال و پیشرفته برای افزایش نرخ بهره‌‌‌برداری از واحدها، به‌‌‌کار‌‌‌گیری مدل‌‌‌‌‌‌های جدید کسب‌وکار و بازی در بازارهای نوظهور و همچنین دستیابی به بهره‌‌‌وری بالاتر سرمایه‌گذاری در پروژه‌‌‌های کلان با توجه به مقوله آینده نگری بازار در این صنعت خواهد بود.