معادن ایران برای شناسایی ذخایر با کمبود زیرساخت و فناوری مواجه است
چالش اکتشاف با دادههای جزیرهای
در داخل کشور بهرغم اینکه سازمان زمینشناسی در سالهای اخیر توسعه ژئوفیزیک هوابرد را در برنامههای اکتشافی خود قرار داده و در برنامه هفتم توسعه، نیز برای پوشش گستردهتری از کشور با برداشتهای ژئوفیزیک پیشبینی شده است؛ اما به گفته کارشناسان فناوری به تنهایی نمیتواند فاصله موجود را جبران کند؛ زیرا داده دقیق، تجهیزات مناسب، آزمایشگاههای مجهز، نیروی متخصص و دسترسی به فناوری روز باید همزمان توسعه پیدا کنند. به همین دلیل، مساله اکتشاف در ایران بیش از آنکه صرفا به استفاده از یک نرمافزار یا الگوریتم جدید محدود باشد، به بازسازی زنجیره تولید و پردازش دادههای زمینشناسی مربوط است. این زنجیره میتواند مسیر معدنکاری را از جستوجوی ذخایر قابل مشاهده به سمت کشف منابع پنهان و عمیق تغییر دهد.
ضرورت تقویت اطلاعات پایه زمینشناسی
پیمان افضل، کارشناس معدن، درباره ضرورت استفاده از فناوریهای نوین در اکتشاف ذخایر معدنی به «دنیایاقتصاد» گفت: استفاده از الگوریتمهای یادگیری ماشین و مدلهای سهبعدی پویا، تنها بخشی از فرآیند اکتشاف مدرن است و نمیتوان با تکیه بر یک نرمافزار یا الگوریتم، مشکلات موجود در این حوزه را برطرف کرد. در درجه نخست باید داده تولید شود و این داده باید هم از نظر کیفیت و هم از نظر حجم، متناسب با نیازهای اکتشافی کشور باشد. برای این کار نیز به تجهیزات مناسب، نرمافزارهای تخصصی و نیروی انسانی متخصص نیاز داریم. این سه بخش باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند تا بتوان از فناوریهای جدید نتیجه مطلوب گرفت.
این کارشناس معدن با اشاره به مشکلات موجود در حوزه تجهیزات و دسترسی به فناوریهای روز افزود: ایران در بخش سختافزار با مشکل مواجه است و محدودیتهای ارتباطی با کشورهای پیشرفته نیز این مساله را تشدید کرده است. بنابراین استفاده از یک نرمافزار یا الگوریتم جدید، تنها میتواند بخش کوچکی از مشکلات موجود را حل کند. افضل، نخستین گام برای تحول در اکتشاف را تقویت اطلاعات پایه زمینشناسی دانست و گفت: اطلاعات پایه کشور باید به شکل دقیق و کامل تولید شود. در این زمینه سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور نقش اساسی دارد؛ زیرا بخش مهمی از اطلاعات پایه مورد نیاز برای توسعه کشور را تولید میکند. بنابراین نیاز است جایگاه سازمان زمینشناسی تقویت شود و شورایی به نام شورای عالی زمینشناسی با حضور دستگاههای مرتبط تشکیل شود.
به گفته او، وزارتخانهها و سازمانهای دولتی، هر یک بخشی از اطلاعات مرتبط با زمین و منابع کشور را در اختیار دارند و هماهنگی میان این دستگاهها میتواند به یکپارچهسازی دادههای زمینشناسی کمک کند. این کارشناس معدن همچنین بر ضرورت ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع تاکید کرد و گفت: اطلاعات تولیدشده باید در قالب سامانههایی مانند Web GIS و یک کلانداده در اختیار مجموعههای معدنی قرار گیرد. اطلاعات پایه نباید به شکل جزیرهای و محدود باقی بماند، بلکه باید دسترسی مناسب فعالان اکتشافی به این دادهها فراهم شود. از سوی دیگر هنوز بخشهایی از کشور به طور کامل تحت پوشش نقشههای دقیق زمینشناسی قرار نگرفتهاند. در حوزه ژئوفیزیک هوابرد نیز با وجود برداشتهای انجامشده، همچنان بخشهایی از کشور نیازمند تکمیل اطلاعات برای شناسایی ذخایر پنهان و عمیق هستند.
افضل در ادامه به نقش تجهیزات جدید در اکتشاف اشاره کرد و گفت: استفاده از پهپادها در برداشتهای زمینشناسی و ژئوفیزیکی میتواند دقت و سرعت جمعآوری اطلاعات را افزایش دهد؛ اما این تجهیزات و فناوریها باید به شکل گستردهتر در کشور مورد استفاده قرار گیرند. اما محدودیتهای ناشی از تحریم و هزینه بالای تجهیزات، دسترسی به فناوریهای روز را دشوار کرده است. این مساله در تجهیزات برداشت، تجهیزات آزمایشگاهی و دستگاههای مورد استفاده برای آنالیز مواد معدنی نیز دیده میشود.
وی با اشاره به وضعیت آزمایشگاههای تخصصی علوم زمین گفت: تعداد آزمایشگاههایی که در کشور از نظر کیفیت و اعتبار مورد اعتماد هستند، محدود است و در برخی موارد زمان پاسخگویی آنها نیز طولانی است. این موضوع میتواند فرآیند اکتشاف را کند سازد؛ زیرا تصمیمگیری در مراحل مختلف اکتشاف به دادههای آزمایشگاهی دقیق و به موقع نیاز دارد. اگر قرار باشد اکتشاف ذخایر عمیق و پنهان در کشور توسعه پیدا کند، ابتدا باید دادههای سطحی و اطلاعات پایه با دقت کافی تولید شود. بدون داشتن دادههای مناسب، امکان استفاده موثر از مدلهای سهبعدی، الگوریتمهای یادگیری ماشین و سایر فناوریهای پیشرفته وجود ندارد. پیمان افضل گفت: اکتشاف نوین مجموعهای از سختافزار، نرمافزار و نیروی انسانی متخصص است و نمیتوان یکی از این بخشها را جدا از سایر اجزا توسعه داد. به اعتقاد او، زمانی میتوان انتظار تحول در شناسایی ذخایر پنهان و عمیق را داشت که زیرساخت داده، تجهیزات برداشت، امکانات آزمایشگاهی و فناوریهای پردازش اطلاعات همزمان تقویت شوند.
فاصه گرفتن ایران از روندهای جهانی
مائده مزینانی، کارشناس معدن، نیز با اشاره به تغییر مسیر اکتشافات معدنی در جهان به «دنیایاقتصاد» گفت: در سالهای اخیر، هم در حوزه سرمایهگذاری و بودجه اکتشاف و هم در ماهیت و اولویتهای اکتشافی تغییرات قابلتوجهی رخ داده است. در واقع، اکتشافات معدنی از یک فعالیت عمومی و گسترده به سمت اکتشافات هدفمندتر، شناسایی ذخایر پنهان و تا حدی متاثر از ملاحظات ژئوپلیتیک حرکت کرده است. وی افزود: بخش عمده ذخایر سطحی و کمعمق و همچنین بسیاری از معادن بالغ در جهان شناسایی شدهاند. هدف این است که ذخایر بزرگ و جدیدی شناسایی شود که بتوانند در سالهای آینده بخشی از نیاز بازار جهانی به مواد معدنی را تامین کنند. به همین خاطر استفاده از هوش مصنوعی و روشهای جدید پردازش اطلاعات اهمیت زیادی پیدا کرده است. ترکیب دادههای زمینشناسی با اطلاعات ژئوفیزیک، دادههای ماهوارهای و اطلاعات حاصل از حفاری میتواند امکان شناسایی اهداف اکتشافی جدید را افزایش دهد. کشورهایی که به این فناوریها دسترسی نداشته باشند، بهطور طبیعی با خطر عقبماندن از روندهای جدید اکتشاف مواجه خواهند شد.
این کارشناس معدن ادامه داد: در کنار فناوری، موضوع تامین مالی و بودجه اکتشاف نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا از این مرحله به بعد، اکتشاف دشوارتر و پرهزینهتر خواهد شد. برای اینکه اکتشافات به شکل هدفمند و مبتنی بر داده انجام شود، مجموعهای از تجهیزات، اطلاعات و امکانات مورد نیاز است و بدون تامین مالی کافی نمیتوان این زنجیره را توسعه داد. وی با اشاره به روند تخصیص بودجههای اکتشافی در جهان گفت: در سالهای اخیر بخش قابلتوجهی از بودجه اکتشاف فلزات غیرآهنی به سمت طلا و مس هدایت شده است. طلا بهدلیل رشد قیمت و جذابیت اقتصادی آن مورد توجه قرار گرفته و مس نیز بهدلیل نقش مهمی که در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، مراکز داده و شبکههای برق دارد، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
مزینانی افزود: بر اساس گزارش S&P Global، حدود ۵۰درصد از بودجه اکتشاف فلزات غیرآهنی در سال گذشته به طلا اختصاص داشته و سهم مس نیز حدود ۲۶درصد بوده است. در کنار این دو فلز، عناصر نادر خاکی و لیتیوم نیز بهدلیل اهمیت آنها در زنجیرههای فناوری و انرژی، توجه بیشتری را به خود جلب کردهاند. وی با اشاره به رقابت کشورها برای دسترسی به منابع جدید گفت: برخی کشورها به دنبال شناسایی ذخایر جدید عناصر نادر خاکی هستند و در حوزه لیتیوم نیز فعالیتهای اکتشافی افزایش یافته است. آمریکا در سالهای اخیر در این زمینه فعالتر شده است. این روند نشان میدهد که اکتشاف فقط یک فعالیت اقتصادی برای تامین مواد اولیه نیست و به موضوعی مرتبط با امنیت تامین مواد معدنی و سیاستهای توسعه کشورها تبدیل شده است.
این کارشناس معدن درباره وضعیت ایران اظهار کرد: در ایران از یک طرف فاصله با فناوریهای روز دنیا افزایش یافته و دسترسی به بخشی از این فناوریها بهدلیل تحریمها و محدودیتهای بینالمللی دشوار است. از طرف دیگر، کاهش درآمدهای دولت و کمبود سرمایه در گردش صنایع، منابع در دسترس برای سرمایهگذاری در اکتشاف را محدود کرده است. شرایط تحریم و محدودیت در فروش و صادرات، درآمدزایی در بخش معدن را نیز تحتتاثیر قرار داده است.
به گفته او، برای دولت نیز در شرایط فعلی آسان نیست که منابع قابلتوجهی را به اکتشاف اختصاص دهد. این دو فشار میتواند در میانمدت بر روند اکتشاف کشور اثر بگذارد و در صورت تداوم، فاصله ایران با روندهای جهانی را افزایش دهد. وی با تاکید بر اینکه اکتشافات جهانی در حال حرکت به سمت ذخایر خاص و پنهان است، بیان کرد: ملاحظات ژئوپلیتیک نیز نقش پررنگتری در سرمایهگذاریهای اکتشافی پیدا کردهاند. در چنین شرایطی، دولتها تلاش میکنند برای تامین منابع مورد نیاز آینده، سرمایهگذاری بیشتری در اکتشاف انجام دهند. اگر ایران از این روند فاصله بگیرد، ممکن است در بلندمدت نه تنها از نظر فناوری و استانداردهای اکتشافی، بلکه در شناسایی ذخایر پنهان خود نیز با شکاف بیشتری مواجه شود.
مزینانی گفت: در شرایط جدید، صرف داشتن یک ذخیره معدنی اهمیت سابق را ندارد. مساله مهم این است که دادههای پراکنده اکتشافی به اطلاعات قابل اتکا تبدیل شوند و بتوان بر اساس آنها وجود ذخیره را اثبات و امکان توسعه و بهرهبرداری اقتصادی از آن را ارزیابی کرد. در واقع، ارزش داده زمانی مشخص میشود که بتواند به یک هدف اکتشافی معتبر و در نهایت یک پروژه قابل توسعه تبدیل شود. وی در پایان با اشاره به محدودیتهای موجود در کشور پیشنهاد کرد: در شرایط فعلی، یکی از اولویتهای قابل اجرا میتواند ایجاد بانکهای اطلاعاتی منسجم از دادههای حفاری و اکتشافات انجامشده باشد. باید اطلاعات موجود حفظ، دستهبندی و یکپارچه شود تا در صورت بهبود شرایط اقتصادی و بینالمللی، امکان حرکت سریعتر به سمت اهداف جدید اکتشافی وجود داشته باشد. همزمان باید زمینه توسعه فناوریهای جدید و ارتباطات بینالمللی نیز فراهم شود تا کشور بتواند خود را با روندهای جدید اکتشاف و شناسایی ذخایر پنهان و عمیق هماهنگ کند.
