تهران به «پدافند زیستی» مجهز است؟

انسان در طول تاریخ همواره با تهدیدهایی مواجه بوده که سلامت، امنیت و بقای او را به خطر انداخته‌اند؛ از جنگ‌ها و درگیری‌های نظامی گرفته تا بیماری‌های واگیردار و مخاطرات زیستی. همه‌گیری کووید-۱۹ و جنگ‌های اخیر، هر یک به شکلی متفاوت، اهمیت آمادگی در برابر این تهدیدها را آشکار کرده‌اند. در چنین شرایطی، مجموعه اقداماتی که با هدف پیشگیری از خطرات زیستی، کاهش آسیب‌پذیری و افزایش ایمنی انجام می‌شود، در چارچوب مفهوم «پدافند زیستی» قرار می‌گیرد. این اقدامات صرفا به حفاظت از انسان محدود نیست، بلکه صیانت از گونه‌های جانوری و گیاهی و مقابله با عواملی را نیز دربرمی‌گیرد که می‌توانند سلامت موجودات زنده و زیست‌بوم را تهدید کنند. با توجه به گستره این تهدیدها و تاثیر مستقیم آنها بر زندگی انسان، این پرسش مطرح می‌شود که پدافند زیستی در ایران چه جایگاهی دارد و برای پیشگیری از مخاطرات زیستی و کاهش پیامدهای آنها، تاکنون چه اقداماتی انجام شده است؟

در راستای پاسخگویی به این پرسش، نشست تخصصی «الزامات و چالش‌های پدافند زیستی در کلان‌شهر تهران» توسط مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران برگزار شد. محمد کریمی‌نیا دستیار ویژه رئیس سازمان پدافند غیرعامل کشور، محسن مهرجو رئیس اداره تهدیدهای نامتعارف (CBRNE) سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران و امین نظری رئیس گروه مطالعات ایمنی و پیشگیری از بحران مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران در این نشست ضمن تاکید بر اقدامات موفق در حوزه پدافند غیرعامل طی ۲دهه اخیر بر لزوم تدوین سند «پدافند زیستی» برای شهرها تاکید کردند؛ سندی که گستره‌ای فراتر از جنگ دارد و تمام مخاطراتی را که انسان‌ها، حیوانات و گیاهان را تهدید می‌کند، شامل می‌شود.

 چرا پدافند زیستی در تهران مهم است؟

محمد کریمی‌نیا، دستیار ویژه رئیس سازمان پدافند غیرعامل کشور، در نشست تخصصی «الزامات و چالش‌های پدافند زیستی» به شکل‌گیری سازمان دفاع غیرنظامی در ایران اشاره کرد و گفت: سازمان دفاع غیرنظامی ایران در دهه۳۰ شکل گرفت؛ اما بعد از انقلاب۵۷ این سازمان به نوعی منحل شد، در ادامه شروع جنگ اهمیت وجود این سازمان را در کشور عیان کرد. در دهه۸۰ ضرورت آمادگی برای بحران‌های نظامی باعث شد تا ابتدا کمیته پدافند غیرعامل در کشور شکل گیرد که با توجه به اهمیت و حوزه گسترده فعالیت به سازمان «پدافند غیرعامل» کشور تبدیل شد. درپی دو جنگ اخیر انتقاداتی نسبت به عملکرد «پدافند غیرعامل» مطرح شد که بسیاری از آنها، چندان منصفانه نبود. اگرچه این جنگ تبعاتی را در شهرهای کشور رقم زد، اما اقدامات انجام‌شده در حوزه پدافند غیرعامل باعث شد تا میزان صدمات کنترل شده باشد و فعالیت‌های شهری به سرعت از سر گرفته شود، به‌عنوان نمونه در جنگ ۴۰روزه بیش از ۶۰۰نقطه در شهر تهران مورد حمله مستقیم قرار گرفت؛ اما در هیچ یک از این نقاط نشت و انفجار گاز شهری رخ نداد، این موضوع نتیجه تلاش‌های انجام‌شده برای افزایش ایمنی شهرها در مقابل بحرانی نظیر زلزله بود.

در عین حال ساختمان‌های با عمر بنای کمتر از ۱۰سال که در مجاورت آنها انفجاری رخ داده بود، آسیب سازه‌ای به مراتب کمتری نسبت به ساختمان‌های با عمر بنای بیشتر داشتند، این موضوع نتیجه اقدامات انجام‌شده در حوزه ارتقای ایمنی شهرها بود. در عین حال در جنگ ۴۰روزه تاسیسات زیرساختی کشور مورد اصابت موشک‌های دشمن قرار گرفت، هدف قراردادن پل‌ها، خط آهن و راه‌های مواصلاتی از این نوع اقدامات بود. با وجود این، خللی در امور ایجاد نشد و اغلب راه‌های مواصلاتی در کمتر از ۴۸ساعت بازگشایی شدند. این موضوع نتیجه اقدامات پدافند غیرعامل بود. درواقع پدافند غیرعامل اقدامات متعددی را اجرایی کرده، اما این اقدامات در شرایط عادی دیده نمی‌شود و همین موضوع نیز باعث شده است تا همه به این نتیجه برسند که کشور ضعف پدافندی دارد. کریمی‌نیا در ادامه به موضوع «پدافند زیستی» پرداخت و گفت: جان انسان‌ها مهم‌ترین سرمایه فردی و اجتماعی آنهاست؛ در ایران هر فردی از بدو تولد ۹ مرتبه مورد واکسیناسیون سراسری رایگان قرار می‌گیرد تا از جان او به‌عنوان مهم‌ترین دارایی محافظت شود، درواقع همین واکسیناسیون عمومی در زمره اقدامات پدافند زیستی است.

از منظر «پدافند غیرعامل» مهم‌ترین تهدیدها عبارتند از: زیستی، شیمیایی، سایبری، هسته‌ای، اقتصادی، مردم‌محور و کالبدی. از منظر «پدافند زیستی»، تهدیدهای زیستی بر ۶حوزه اثر می‌گذارند که عبارتند از: انسان، حیوان، گیاه، آب، محیط زیست، غذا و دارو. در موضوع پدافند زیستی علاوه بر جان انسان‌ها، حفظ حیوانات نیز مورد اهمیت است، بخشی از حیوانات غذای انسان‌ها هستند و بخشی جزو سرمایه حیات وحشی که باید حفظ شوند. گیاهان نیز از همین رو اهمیت دارند، بخشی از گیاهان خوراکی هستند، بخشی خوراک دام بوده و بخشی نیز جزو سرمایه‌های زیستی کشور هستند و حفظ آنها اهمیت دارد. تهدیدهای زیستی چند ویژگی دارند؛ اول آنکه همیشگی و دائمی هستند، درواقع تهدید زیستی فقط مربوط به زمان جنگ نیست. در بسیاری از دوره‌های تاریخ، بیماری‌های واگیر دار تهدید زیستی بوده‌اند. در عین حال تهدیدهای زیستی هیچ مرزی نمی‌شناسند، ابعاد گسترده‌ای دارد، تشخیص آنها با دشواری همراه است، سناریوهای متنوع در زمینه بروز آنها وجود دارد، ایجاد تهدیدهای زیستی ممکن است کم‌هزینه باشد؛ اما مقابله با آنها بسیار پرهزینه است، مدیریت و مقابله با آنها نیازمند همکاری‌های چندجانبه و چند تخصصی از سوی دستگاه‌های مختلف است.

کریمی‌نیا در ادامه تاکید کرد که اجرای پدافند زیستی در شهری همانند تهران بسیار مهم است، این موضوع به ویژگی‌های این شهر بازمی‌گردد؛ به شکل کلی کلان‌شهرها به‌دلیل تراکم جمعیتی، گستردگی شبکه حمل‌ونقل، تمرکز مراکز درمانی و صنعتی، وابستگی متقابل زیرساخت‌ها و حجم بالای رفت‌وآمدهای روزانه در برابر مخاطرات زیستی با پیچیدگی‌های ویژه‌ای روبه‌رو هستند. این مخاطرات می‌تواند منشأ طبیعی، تصادفی یا عمدی داشته باشند، بنابراین پدافند زیستی در کلان‌شهرها صرفا به مقابله با بیماری‌های عفونی محدود نیست، بلکه به مدیریت یکپارچه خطر، آمادگی نظام سلامت، حفاظت از آب، غذا، تداوم خدمات شهری و اطلاع‌رسانی موثر به مردم نیز وابسته است. سازمان بهداشت جهانی نیز تاکید دارد که آمادگی در محیط‌های شهری باید با توجه به آسیب‌پذیری‌های اختصاصی هر شهر، ظرفیت‌های موجود و شکاف‌های اجرایی طراحی شود.

شهری که به‌رغم ۴۰روز حمله جنگ‌زده نشد

محسن مهرجو، رئیس اداره تهدیدهای نامتعارف (CBRNE) سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، در نشست اخیر وظیفه قانونی شهرداری در مقابله با بحران‌ها را شرح داد و گفت: مطابق قانون در بحران‌های طبیعی مثل سیلاب و زلزله، وظیفه مدیریت با شهرداری است؛ اما در زمان بروز بحران نظامی وظیفه ورود با استانداری است. ما در بحث بلایای طبیعی می‌توانیم تمام دستگاه‌ها را جمع کنیم؛ اما در بحث پدافند غیرعامل مسوولیت با ما نیست، اما این واقعیت وجود دارد، غیر از شهرداری تهران هم کسی نمی تواند به لحاظ تعداد نفرات و امکانات کاری انجام دهد. با وجود این، شهرداری تهران در ۲جنگ اخیر در تمام حوزه‌ها پای کار بود و البته به‌دلیل ماهیت خدمت‌رسانی و بهره‌مندی از منابع توان مدیریت شرایط را نیز داشت. بخش‌های مختلف شهرداری شامل آتش‌نشانی، حمل‌ونقل، بهشت‌زهرا، سازمان میادین میوه و تره‌بار، خدمات شهری و... در طول جنگ ۴۰روزه بدون وقفه پای کار بودند و همین موضوع باعث شد تا تهران به‌رغم حملات گسترده شکل و شمایل شهری جنگ‌زده نداشته باشد. در سال ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ و همزمان با پاندمی کرونا اگرچه همه نگاه‌ها معطوف وزارت بهداشت بود، اما بخش‌های مختلف مدیریت شهری نیز همپای وزارت بهداشت در معرض خطر و پای کار بود؛ به‌عنوان نمونه پاکبانان، آتش‌نشانان، سازمان میوه و تره‌بار و... بدون داشتن دستورالعمل شیوه فعالیت در محل کار حضور داشته و خدمت‌رسانی کردند.

با وجود این تجربه جنگ و کرونا نشان داد که مدیریت شهری نیازمند ایجاد سند راهبردی است که در آن وظایف دستگاه‌های مختلف در زمان بحران و چگونگی مواجهه با آن مشخص شود. امین نظری، رئیس گروه مطالعات ایمنی و پیشگیری از بحران مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، در این نشست بر ضرورت تدوین سند جامع پدافند زیستی برای افزایش تاب‌آوری شهری تاکید و ادامه داد: مدیریت شهری متولی تدوین این سند نیست؛ اما در صورت تدوین سند، ذیل آن تمام دستگاه‌ها باید برای خود سند عملکردی تدوین کنند. در این راستا مرکز مطالعات شهرداری تهران درصدد برآمده است تا این سند را برای واکنش مدیریت شهری به بحران‌های زیستی در تهران تدوین کند.