هنر آبی کشاورزان یزدی
تولید بیشتر با منابع کمتر
عباس حاجحسینی این آمار را نشانه بهرهوری بالای بخش کشاورزی استان دانست و اظهار کرد: محدودیت منابع آب و زمین قابل کشت در یزد، کشاورزان را به سمت استفاده از فناوریها و روشهای نوین سوق داده است. به گفته وی، کشاورزان یزدی تلاش کردهاند به جای افزایش سطح زیرکشت، عملکرد تولید در واحد سطح را افزایش دهند؛ رویکردی که در شرایط کمآبی از اهمیت ویژهای برخوردار است.
۴۰ هزار هکتار از چرخه تولید سنتی خارج شد
رئیس سازمان جهاد کشاورزی یزد با اشاره به وضعیت اراضی کشاورزی استان گفت: از مجموع حدود ۱۷۰هزار هکتار اراضی استان، نزدیک به ۴۰هزار هکتار بهدلیل محدودیتهای منابع آب از چرخه تولید سنتی و معمول خارج شده است. بر این اساس، اکنون حدود ۱۳۰هزار هکتار از اراضی استان قابلیت کشت دارد؛ با این حال، کاهش سطح زیرکشت به معنای کاهش متناسب تولیدات کشاورزی نبوده است.
راز این موضوع را باید در تغییر الگوی تولید جستوجو کرد؛ الگویی که بر توسعه کشتهای متراکم، گلخانهای و استفاده از فناوریهای جدید برای افزایش عملکرد در واحد سطح استوار است.
کوچ سبزی و صیفی از فضای باز به گلخانه
یکی از مهمترین نمونههای این تغییر، حرکت کشت سبزی و صیفی از فضای باز به سمت گلخانههاست. حاجحسینی اعلام کرد: حدود ۶هزار هکتار از کشتهای سبزی و صیفی در فضای باز استان به تدریج حذف شده و در مقابل، حدود ۲هزار هکتار کشت گلخانهای، توسعهیافته است. این تغییر اگرچه از نظر سطح زیرکشت، کاهش محسوسی را نشان میدهد، اما از نظر میزان تولید و بهرهوری، دستاورد مهمی به همراه داشته است. در محیط گلخانهای، امکان کنترل بهتر مصرف آب، شرایط رشد، دما و سایر عوامل موثر بر تولید فراهم میشود و در نتیجه، میتوان از سطحی محدود، محصول بیشتری برداشت کرد. به بیان دیگر، کشاورزی گلخانهای در یزد نمونهای از تبدیل «محدودیت» به «فرصت» است؛ زمینی کمتر در کنار مصرف کنترلشدهتر آب، اما با امکان تولید اقتصادیتر و بهرهورتر. در شرایطی که منابع آب استان محدود است، ادامه الگوی سنتی کشاورزی نمیتواند پاسخگوی نیازهای اقتصادی و زیستمحیطی منطقه باشد. به همین دلیل، تغییر الگوی کشت یکی از ضرورتهای اساسی بخش کشاورزی یزد به شمار میرود. البته تداوم این مسیر نیازمند سرمایهگذاری بیشتر در فناوریهای نوین، آموزش کشاورزان، حمایت از توسعه کشتهای کمآببر و مدیریت دقیق منابع آب است. در کنار آن، استفاده از ظرفیت دانش بومی کشاورزان یزدی که سالها با شرایط کویری و کمآبی سازگار شدهاند، میتواند نقش مهمی در آینده این بخش داشته باشد.
از قنات تا گلخانه؛ میراث سازگاری با کمآبی
کشاورزی در یزد از گذشته با مساله کمآبی عجین بوده، قناتها، شیوههای سنتی مدیریت آب و انتخاب محصولات متناسب با اقلیم، بخشی از میراث تاریخی مردم این منطقه برای زندگی و تولید در شرایط دشوار اقلیمی بوده است. امروز نیز همان روحیه سازگاری با کمآبی، اما با ابزارهای جدیدتر ادامه یافته و اگر در گذشته قنات و مدیریت سنتی آب امکان تداوم کشاورزی را فراهم میکرد، امروز گلخانه، فناوریهای نوین آبیاری، تغییر الگوی کشت و افزایش بهرهوری ابزارهای اصلی کشاورزی نوین یزد هستند. با این توضیحات، مسیر پیشرو باید بهگونهای طراحی شود که هر هکتار زمین و هر واحد آب، بیشترین ارزش اقتصادی و تولیدی را ایجاد کند. تولید سالانه یکمیلیون و ۸۰۰هزار تن محصول در استانی که تنها ۰.۸درصد منابع آب و ۰.۲درصد اراضی کشور را در اختیار دارد، نشان میدهد کشاورزان یزدی سالهاست مفهوم تولید بیشتر با منابع کمتر را در عمل تجربه کردهاند. بنابراین باید گفت که داستان کشاورزی یزد، داستان مبارزه با طبیعت نیست؛ داستان « سازگاری هوشمندانه با طبیعت» است و کشاورز یزدی آموخته که در سرزمین کمآب، آب را نه یک نهاده فراوان، بلکه سرمایهای ارزشمند بداند و از هر قطره آن برای تولید بیشتر استفاده کند و همین هنر، امروز کشاورزی یزد را به یکی از نمونههای قابلتوجه بهرهوری در شرایط محدودیت منابع تبدیل کرده است.
