شبکه متروی تهران سال۵۵ با نقشه «مقاومت دربرابر بمب ۵۰۰ کیلوگرمی» طراحی، اما اجرایی نشد
ساخت پناهگاه؛ چند دلار؟
در شرایط کنونی اگرچه مسوولان امر از بررسی تبدیل ایستگاههای مترو به پناهگاه سخن میگویند و اجرای طرح جامع زیرزمینی با رویکرد پدافند غیرعامل از سوی مدیریت شهری در دست بررسی است، اما کارشناسان تاکید دارند که تبدیل ایستگاههای فعلی مترو به پناهگاه قابل اسکان به دلایلی از جمله عدم تامین برق بدون وابستگی به شبکه شهری، هزینه بالای اتصال به شبکه فاضلاب شهری و احتمال آسیب به تجهیزات شبکه حملونقلی غیرعلمی است. در این شرایط احداث پناهگاههای زیرزمینی جدید در مجاورت ایستگاههای مترو و اتصال آنها به خطوط فعلی مترو احتمالا هزینههای کمتری را به شهر تحمیل میکند. اتاق بازرگانی ایران در نشستی با حضور مدیران اسبق و فعلی متروی تهران و کارشناسان امر به بررسی تابآوری «افزایش تابآوری شهری با استفاده از ظرفیتهای مترو» پرداخت.
غفلت از ایمنی یا کاهش هزینه؟
محسن هاشمی از مدیران اسبق متروی تهران اولین مطالعه برای تبدیل ایستگاههای متروی تهران به پناهگاه را مربوط به سال۱۳۵۵ دانست و ضمن رونمایی از اسناد موجود، از انجام مطالعهای در این خصوص توسط شرکت فرانسوی در آن سال خبر داد. دستور انجام مطالعه برای احداث دومنظوره ایستگاههای متروی تهران توسط نخستوزیر وقت و براساس مذاکرات شورای عالی پدافند ملی انجام شده است.
براساس اسناد موجود نتایج شرکت مشاور نشان از آن داشت که اگر قرار باشد، ایستگاههای مترو در مقابل بمب هزار کیلوگرمی مقاوم باشند، باید ۲۰متر خاک و یک لایه بتن یک متری بر روی آن در احداث ایستگاهها در نظر گرفته شود. برآورد هزینه ساخت ایستگاههای مترو مقاوم به بمب ۵۰۰کیلویی با ظرفیت پذیرش ۱۵۰۰ تا ۲ هزار نفر نیز انجام و گزارش شد که ساخت چنین ایستگاهی با ارقام آن زمان هزینه ۲۰میلیون تومانی دارد که البته در آن زمان دلار ۷تومان بود. در گزارش موجود به چالشهای احداث دوگانه ایستگاه مترو و افزایش ۶متری عمق مترو، لزوم نصب درهای فولادی در ورودی و عدم امکان تعبیه تهویه مناسب برای اسکان این جمعیت، طولانی شدن چند ساله زمان اجرای خطوط متروی تهران، لزوم تعبیه شبکه جداگانه فاضلاب و در نهایت عدم کارآیی ایستگاههای احداثشده در مقابل حملات شیمیایی اشاره شده و در نهایت شرکت مشاور فرانسوی توصیه میکند که ایستگاههای متروی تهران بدون قابلیت دوگانه تبدیل به پناهگاه احداث شوند.
ساخت متروی تهران پس از انقلاب۵۷ و در دهه۶۰ متوقف و کنار گذاشته میشود، در نیمه دهه ۶۰ مجدد موضوع احداث مترو برای تهران با رویکرد دوگانه پناهگاهی مطرح میشود. در دهه۷۰ بازنگری در خطوط متروی تهران انجام میشود و در سال۱۳۸۳ لزوم احداث ایستگاههای متروی تهران با قابلیت تبدیل به پناهگاه به شکل رسمی ابلاغ میشود؛ موضوعی که در اغلب ایستگاهها اجرایی نشد. درحالی محسن هاشمی از عدم اجرای موضوعات پدافندی و پناهگاهی در ساخت خطوط مترو گلایه دارد که بخش عمده زیرساخت کنونی خطوط ۷ گانه فعلی در همان دوره فعالیت وی احداث شده است.
البته هاشمی تاکید دارد که در زمان فعالیت وی بهعنوان مدیرعامل شرکت متروی تهران تبدیل ایستگاه متروی قیطریه به پناهگاه NBC (مقاوم در برابر حملات هستهای، میکروبی و شیمیایی) بهعنوان نمونه پایلوت انجام شد؛ بهنحویکه این ایستگاه مترو قابلیت محافظت از بمبهای سنگین، بمب اتمی، شیمیایی و بیولوژیک را داشته باشد. وی تاکید دارد که در زمان فعالیت وی تبدیل این ایستگاه به پناهگاه ویژه ۸۰درصد پیشرفت فیزیکی داشت؛ اما در دورههای بعدی ادامه این طرح رها شد. البته فرزانپور، مدیرعامل فعلی متروی تهران، در ادامه خبر ازسرگیری مجدد تبدیل ایستگاه قیطریه به پناهگاه NBC را پس از جنگ ۱۲روزه داد و عنوان کرد که به زودی این ایستگاه به پناهگاهی مجهز تبدیل میشود.
محسن هاشمی در ادامه هزینه ساخت یک ایستگاه مترو با قابلیت تبدیل بهعنوان پناهگاه NBS در سال ۱۳۷۸ را ۱۲میلیون دلار براساس محاسبات دقیق انجامشده در آن دوره اعلام و اضافه کرد: این در حالی بود که ساخت یک ایستگاه معمولی هزینهای تقریبا نصف این رقم را برای شهر به همراه داشت. درواقع از صحبتهای مدیر شهری اینگونه برمیآید که اگرچه در اسناد بالادستی بر ضرورت احداث ایستگاههای مترو با قابلیت تبدیل به پناهگاه تاکید شده، اما هزینه، مانع از توجه مدیران شهری وقت شده است؛ بهنحویکه امروز هیچیک از ایستگاههای متروی تهران قابلیت استفاده بهعنوان پناهگاه امن را ندارند. البته همچنان این ایستگاهها بهدلیل قرارگیری در زیر زمین، حکم جانپناه را دارند، اما با پناهگاه با قابلیت اسکان متفاوت هستند.
اتصال بیمارستانهای مهم با هدف ارتقای تابآوری شهری
نعمتالله فرزانپور، مدیرعامل شرکت متروی تهران در ادامه نشست غفلت از ساخت ایستگاهها مترو با رویکرد دوگانه بهدلیل کاهش هزینه را تایید کرد و گفت: در زمان ساخت خط یک مترو، من بهعنوان پیمانکار در پروژه فعالیت داشتم، احداث ایستگاهها با قابلیت تبدیل به پناهگاه بهدلیل تحمیل هزینه دوبرابری کنار گذاشته شد. البته اغلب ایستگاههای متروی تهران قابلیت پناهگیری دارند، اما پناهگاه درجه یک نیستند به این مفهوم که در مقابل بمب سنگرشکن، حمله شیمیایی، میکروبی و اتمی مقاوم نیستند. طی سالهای گذشته ۳۱۰کیلومتر خط مترو با ۱۶۲ایستگاه در تهران احداث شده، بخشی از این ایستگاهها عمق بیش از ۴۰متر از سطح زمین دارند و میتوانند جان شهروندان را در مقابل بحران حفظ کنند.
وی ادامه داد: امنیت مترو بهحدی است که در طول دو جنگ اخیر بخش عمدهای از شهروندان و حتی مسوولان جابهجایی با این خطوط را به تردد در سطح شهر ترجیح دادند و این یک مزیت مهم متروی پایتخت بود. فرزانپور در ادامه از اتصال ایستگاههای مترو به بیمارستانهای مهم تهران به شکل زیرزمینی خبر داد و اضافه کرد: در آینده نهچندان دور بیمارستان امام خمینی از طریق مبادی زیرزمینی به ایستگاه مدافعان سلامت متصل میشود، همچنین طرح اتصال چند ایستگاه دیگر مترو به بیمارستانهای مهم نیز در دست اجرا است.
حفظ رسالت اصلی مترو در عین جذب مسافر
رضا حشمتی، معاون بهرهبرداری شرکت متروی تهران، در این نشست با اشاره به تجربه دوجنگ ۱۲روزه و ۴۰روزه عنوان کرد که این تجارب نشان داد که شرکت بهرهبرداری متروی تهران برای پناهگاه دائم طراحی نشده است. در حال حاضر تلاشهای جدی برای تبدیل مترو به پناهگاه در حال اجرا است، تمام این تلاشها باید با درنظر گرفتن ملاحظات بهرهوری باشد؛ بهنحویکه به کارکرد اصلی مترو در جابهجایی مسافر لطمه وارد نکند. تبدیل مترو به پناهگاه فارغ از نیازهای زیرساختی، باید همراه با آموزش نیروهای بهرهبرداری باشد، این افراد صرفا با رویکرد حملونقلی جذب شرکت شدهاند و آموزش مناسبی برای مواقع بحران و تبدیل مترو به پناهگاه ندیدهاند. بنابراین آموزش نیروی انسانی همراه با ایجاد زیرساخت ضروری است. حشمتی در بخش دیگری از صحبتهای خود تاکید کرد: از آنجا که ایستگاههای مترو برای شرایط جنگی طراحی نشدهاند، برای تبدیل آنها به مترو باید موضوع استقلال انرژی در ایستگاهها، قدرت عملیاتی و چگونگی کنترل آرامش جمعیت را آسیبی به کارکرد جابهجایی مسافر وارد نشود، درنظر گرفت؛ بهنحوی که در نهایت در بزنگاههای حساس مترو از رسالت اصلی خود مغفول نماند.
موانع تبدیل مترو به پناهگاه
در ادامه این نشست تخصصی چند تن از کارشناسان حوزه شهری به گفتوگو پرداخته و مهمترین موانع تبدیل مترو به پناهگاه را عنوان کردند. وابستگی تمام ایستگاههای متروی تهران و البرز به شبکه برق شهری از مهمترین موانع تبدیل این ایستگاهها به پناهگاه است. کارشناسان در این نشست تاکید کردند، زمانی میتوان ایستگاه مترو را پناهگاه اعلام کرد که منبع برق مجزا برای زمان بحران داشته باشد، در غیر این صورت اگر مردم داخل ایستگاهی به عنوان پناهگاه تجمع کنند و حتی پست برق قطع شود، تهویه مترو دچار اختلال میشود و احتمال بروز خطر برای شهروندان وجود دارد.
کارشناسان تاکید دارند که هزینه تبدیل ایستگاههای فعلی مترو به پناهگاهی با قابلیت اسکان چند روزه و مراقبت از بیماران به حدی بالا است که احداث پناهگاه زیرزمینی جدید در مجاورت خطوط فعلی مترو و اتصال آن به مترو، میتواند هزینه کمتری را در پی داشته باشد. تبدیل ایستگاههای مترو به پناهگاه قابل اسکان، احتمال آسیب به تجهیزات مهم شهری را به دنبال دارد. از دیگر چالشهای تبدیل ایستگاههای مترو به پناهگاه، نداشتن سرویس بهداشتی است، اضافه کردن سرویس بهداشتی به خطوط مترو به هیچ وجه کار سادهای نیست؛ چراکه عمق تونل مترو پایینتر از خطوط فاضلاب شهری است، درواقع اگر طرحی برای تبدیل مترو به پناهگاه وجود داشت، باید از ابتدا سیستم فاضلاب جداگانهای به موازات خطوط مترو احداث میشد.
