چرا جرثقیلهای ساختمانی در تهران سقوط میکنند؟ «رصدخانه بازار مسکن» پاسخ داد
نقطهزنی با «تاورکرین»
تهدید جانی و مالی تجهیزات مخصوص احداث ساختمانهای بلندمرتبه در برخی نقاط شهر تهران فقط به «تاورکرینها» محدود نیست. یکبار ریزش داربستها شبیه آنچه پیشتر در سعادتآباد اتفاق افتاد، یکبار اشغال فضای تردد شهروندان در کوچههای تنگ و باریک با پهنکردن آهن و میلگرد در سطح معبر و اینبار هم ریزش سازه سنگین جرثقیل ساختمانی.
دوشنبه گذشته، یک تاورکرین (جرثقیلهای زردرنگ وسط کارگاههای ساختمانی) در حال کار در کوچهای با عرض کمتر از ۱۲متر در غرب تهران، حادثهای شبیه «حمله پهپادی» به یک ساختمان مسکونی و تعدادی خودرو در کوچه را رقم زد. این جرثقیل دیوار بیرونی دستکم دو واحد مسکونی از یک ساختمان ۵طبقه را از سه جا «سوراخ» و خسارت سنگین به مالکان وارد کرد. سادهترین یا ناشیانهترین جواب به پرسش «چرا جرثقیلها سقوط میکنند؟» که شاید برای «رد گم کردن» باشد، این خواهد بود که، «احتیاطهای لازم حین ساختوساز از سوی اپراتورها و کارگران انجام نشده است»؛ همان سناریوی «خلبان مقصر بود».
اما ۳ دلیل پشت این «سریال وحشت از جرثقیلهای ساختمانی» نهفته است. دلیل اول را میتوان «تجاوز از خطقرمز طرح تفصیلی تهران» در صدور مجوز ساخت بلندمرتبه برای نقاطی از پایتخت که حتی «شرط اولیه» برجسازی را ندارند، عنوان کرد. طبق آنچه در صفحه ۱۱دفترچه طرح تفصیلی به صراحت آمده است، برجسازی در تهران نیازمند رعایت ۲شرط است. شرط اول، «برجسازی فقط در پهنههایی از شهر» و شرط دوم که مقدم بر شرط اول است، «رعایت حداقل عرض معبر در کوچه یا خیابانی که برج قرار است ساخته شود». حداقل عرض کوچه برای «برجسازی»، ۱۲متر است و اگر برج قرار است ۱۲طبقه یا بیشتر باشد، عرض آن معبر باید حداقل ۲۰متر باشد. این شروط اما در طول یک دهه گذشته، برای «اکثر برجسازیها مناطق مختلف تهران» رعایت نشد.
دلیل دوم، «انحراف در اجرای قانون نظام مهندسی ساختمان»
طبق این قانون، شهرداری باید برای تکتک پروژههای ساختمانی، «بازرس» در نظر بگیرد تا بر کار «مهندسناظر، سازنده و پیمانکار ساخت» از بابت «حسناجرای مقررات ملی ساختمان» پایشهای منظم را داشته باشد. در عین حال، مهندسان ناظر نیز وظیفه دارند به نیابت از مالک پروژه، بر کار سازنده نظارت کنند تا این فرآیند دوبله نظارت و بازرسی، «احتمال خطا، کمفروشی و تخلف ساختمانی» را کاهش دهد. در تهران اما بازرس ساختمان وجود ندارد و مهندسناظر کار هر دو را انجام میدهد که این خود باعث «تضاد منافع» و اشکال در نظارت میشود.
دلیل سوم، اثر «تحریم»
تحریمها موجب شده است در سالهای اخیر، نظام مسکن و ساختمان ایران از «تجهیزات ساختمانی، فنی و مکانیکی پیشرفته» که در دنیا تولید میشود، محروم بماند. یکی از همین تجهیزات، «تاورکرین» است که آنهایی که در این سالها در ایران فعال بودهاند، نیازمند «تعمیر و بازسازی اساسی» هستند و در عین حال نیاز به واردات سریهای جدید آنها بوده است. مستهلکشدن این تجهیزات خود عاملی برای بروز حوادث میتواند باشد.
دلیل چهارم؛ دفترچه «سرویس» تاورکرین
حوادث ساختمانی شبیه سقوط تاورکرین که مستقیم به «ضعف ایمنی محیطکار در پروژههای ساختمانی» ارتباط دارد، میتواند ناشی از «چشمپوشی عوامل ساخت از مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان» هم باشد. سازندهها معمولا نسبت به مباحث ملی مقررات ملی ساختمان که «اصول لازمالاجرا در ساختوساز بهمنظور حفظ آسایش، امنیت و ایمنی شهروندان و ساکنان ساختمان» را تعریف کرده است، بیتوجه هستند و این مقررات، در حکم «کتابهای پرکننده قفسههای کاری دولت و شهرداری» است. مطابق مبحث12 مقررات ملی ساختمان، سازنده موظف است برای راهاندازی تاورکرین در پروژه برجسازی، ۷ اقدام را رعایت کند.
این اقدامات شامل «اطمینان از استحکام و مقاومت زمین محل نصب، اطمینان از پی محل نصب جرثقیل، مقاومت کافی اجزای مهارکننده سازه تاورکرین، آزمایش روزانه کابلها، زنجیرها، اتصالات و احتمالا فرسودگیها و ترکخوردگیهای سازه و همچنین صدور گواهی اجازه کار تاورکرین هر ۶ ماه یکبار، تکمیل دفترچه تعمیر جرثقیل و در نهایت تست فرونشست احتمالی زمین» است. براساس آنچه در این مبحث آمده، هم سازنده، هم مهندسناظر و هم شهرداری در برابر «حوادث ناشی از ضعف کارکرد تاورکرین» مسوولیت دارند.
