وداع با استراتژیهای پشت درهای بسته
عماد گلمحمدی / پژوهشگر و مدرس حوزه کسب و کار علیرضا صادقخانی / مدرس دانشگاه
تا همین چند سال پیش، تصور غالب در سازمانها این بود که تدوین استراتژی، کاری انحصاری برای هیاتمدیره و مدیران ارشد است. در این پارادایم سنتی، استراتژی در اتاقهای بسته و با تکیه بر رازداری طراحی میشد و سپس به بدنه سازمان ابلاغ میشد تا کارکنان صرفا آن را اجرا کنند. اما در دنیای امروز که با عدمقطعیتهای شدید، تغییرات تکنولوژیک و شوکهای اقتصادی روبهرو هستیم، این رویکرد پاسخگو نیست. همانطور که برخی از صاحبنظران مدیریت استراتژیک اشاره میکنند، گفتمان سنتی بر انحصارطلبی و پنهانکاری تاکید دارد، درحالیکه نیاز امروز، حرکت به سمت مشارکتپذیری و شفافیت است. برای سازمانهای ایرانی که در محیطی پیچیده و متلاطم فعالیت میکنند، گذار از استراتژیهای کلاسیک به استراتژی باز یک ضرورت حیاتی برای بقا و تابآوری است.
چیستی استراتژی باز
استراتژی باز صرفا یک روش جدید نیست، بلکه یک فلسفه مدیریتی و یک تغییر بنیادین در طرز فکر است که به سازمانها کمک میکند از محدودیتهای تیم اجرایی فراتر رفته و از دانش گستردهتر برای خلق ارزش استفاده کنند. در تعریفی جامع، استراتژی باز به عنوان مجموعهای از اقدامات استراتژیسازی با هدف افزایش شفافیت و مشارکت در مورد مسائل استراتژیک، با درگیر کردن ذینفعان داخلی و خارجی تعریف میشود. درحالیکه گفتمان سنتی استراتژی بر انحصار و رازداری تاکید دارد، گفتمان استراتژی باز بر مشارکتپذیری و شفافیت استوار است. برای درک بهتر، میتوان استراتژی باز را بر سه بعد اساسی استوار دانست:
۱. مشارکتپذیری: گستره افرادی که در فرآیند استراتژی درگیر میشوند. این بعد فقط شامل حضور فیزیکی نیست، بلکه به معنای مشارکت فعال در تبادل ایدهها و شکلدهی به استراتژی است.
۲. شفافیت: به معنای میزان دسترسی و رؤیتپذیری اطلاعات درباره استراتژی سازمان است. در این رویکرد، به اشتراکگذاری اطلاعات استراتژیک نه به عنوان یک تهدید، بلکه به عنوان یک فرصت برای یادگیری و همسویی دیده میشود.
۳. تصمیمگیری مشترک: به معنای انتقال بخشی از حقوق تصمیمگیری به مشارکتکنندگان است. اگرچه در بسیاری از موارد مدیران ارشد حق تصمیم نهایی را حفظ میکنند، اما در استراتژی باز، فرآیند تصمیمگیری به صورت مشترک و با همآفرینی شکل میگیرد.
سازمانها برای تحقق این ابعاد، از شیوههای متنوعی استفاده میکنند؛ از شیوههای حضوری (مانند کارگاههای حضوری و جلسات پرسش و پاسخ) تا شیوههای دیجیتال (مانند پلتفرمهای آنلاین، مسابقات ایدهسپاری و نظرسنجیهای گسترده). نکته کلیدی این است که استراتژی باز به معنای کنار گذاشتن کامل رازداری نیست، بلکه سازمانها باید بیاموزند که چگونه مرزهای شفافیت را مدیریت کنند تا هم از مزایای مشارکت بهرهمند شوند و هم از اطلاعات حساس خود محافظت کنند.
چالشهای واقعی در سازمانها
پیادهسازی استراتژی باز در سازمانها بدون درک چالشهای واقعی سازمان، محکوم به شکست است. اولین و مهمترین چالش، مقاومت مدیران میانی است. مطالعات نشان میدهد که وقتی درهای استراتژی به روی کارکنان خط مقدم باز میشود، موقعیت سنتی مدیران میانی به عنوان واسطههای سنتی استراتژی تضعیف میشود. این مدیران برای حفظ جایگاه خود، تلاش میکنند با ادامه فعالیتهای پنهان و اعمال نفوذ، مشارکت کارکنان را محدود کنند. در برخی سازمانها با فرهنگ سلسلهمراتبی، این مقاومت میتواند به شکل بایکوت طرحهای استراتژی باز بروز کند.
چالش دوم، رقابت برای جلب توجه است. کارکنان در سازمانها اغلب با حجم بالایی از کارهای روزمره مواجهاند. اگر فرآیند استراتژی باز به خوبی طراحی نشود، تبدیل به یک رقابت توجهی میشود که در آن ساختار توجه سازمان اصلی و ساختار توجه طرح استراتژی باز برای جلب توجه محدود کارکنان با هم رقابت میکنند. اگر کارکنان احساس کنند که مشارکتشان صرفا یک کار اضافه و بدون پاداش است، به سرعت از فرآیند کنار میکشند.
چالش سوم، همزیستی گفتمانهای متضاد است. در بسیاری از سازمانها، مدیرعامل به دنبال استراتژی باز است، اما تیم مدیریت ارشد و مشاوران خارجی بر لزوم حفظ اسرار تاکید دارند. این تضاد گفتمانی، کار استراتژیک را مختل میکند. در این حالت، استراتژی باز به صورت یک رانش عمل تدریجی در سازمان نفوذ میکند و نیازمند مدیریت هوشمندانه است.
راهکارهای عملیاتی
برای عبور از این چالشها، مدیران میتوانند از ابزارهای عملیاتی زیر استفاده کنند:
۱. شروع تدریجی و طراحی هوشمندانه: استراتژی باز یک شبه محقق نمیشود. باید با یک بخش کوچک (مثلا تولید ایده) شروع کنید و به تدریج به سمت اجرا حرکت کنید. یکی از ابزارهای کارآمد در این مرحله، برگزاری نشستهای هماندیشی استراتژیک گسترده است. این نشستها رویدادهای آنلاین و فشردهای (معمولا ۳۶ تا ۴۸ ساعته) هستند که در آن صدها یا هزاران کارمند به طور همزمان در مورد مسائل کلیدی استراتژیک بحث و تبادل نظر میکنند. این رویدادها شبیه به یک کارگاه ایدهپردازی گسترده هستند که در آن هر کسی میتواند ایدههای خود را ثبت کند و مورد نقد و بررسی قرار دهد.
۲. استفاده از خرد جمعی: برای حل مسائل پیچیده، از پلتفرمهای ایدهسپاری و مسابقات استراتژیک استفاده کنید. مشارکت جمعی معمولا شرکتکنندگان باانگیزهای را جذب میکند، زیرا آنها فعالانه انتخاب میکنند که درگیر شوند.
۳. مدیریت چالشهای قدرت و گفتمان: به جای حذف مدیران میانی، آنها را به عنوان تسهیلگر در فرآیند استراتژی باز تعریف کنید. به آنها آموزش دهید که نقش جدیدی در قالب مربی و هدایتکننده تیمها پیدا کنند. همچنین، برای جلوگیری از تضاد گفتمانی، باید مرزهای شفافیت را از ابتدا مشخص کنید: چه اطلاعاتی با چه سطحی از شفافیت و برای چه کسانی به اشتراک گذاشته میشود.
۴. پاداش و بازخورد: کارکنان باید بدانند که ایدههایشان توسط رهبران ارشد دیده میشود. در نمونه موفق بانک «بارکلیز»، مدیرعامل مستقیما در بحثهای استراتژی باز مشارکت میکرد تا به کارکنان ثابت کند که ایدههایشان جدی گرفته میشود.
استراتژی باز یک تغییر پارادایم در نحوه اندیشیدن و عمل سازمانهاست. برای سازمانهای ایرانی که با محدودیت منابع و عدمقطعیتهای محیطی روبهرو هستند، استراتژی باز تنها یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است. با پذیرش شفافیت، ایجاد بستر مشارکت واقعی و مدیریت هوشمندانه چالشهای قدرت، میتوان از انبوه خرد و استعدادهای پنهان در سازمانها برای خلق استراتژیهایی استفاده کرد که هم نوآورانهتر و هم قابل اجراتر هستند. زمان آن رسیده که درهای اتاقهای بسته استراتژی را به روی صدای کارکنان باز کنیم.


