تیم قرمز؛ ترمز تصمیمهای بد
کورش طاهرفر عضو هیاتمدیره شرکت سرمایهگذاریهای خارجی ایران
یکی از خطرناکترین لحظات در مدیریت سازمان، زمانی است که مدیران ارشد به یک ایده یا پروژه بیش از اندازه علاقهمند شدهاند. در چنین شرایطی، مدیر ممکن است با انرژی و اشتیاق فراوان، مزایای پروژه را ببیند، فرصتها را برجسته کند و برای اجرای آن به سرعت حرکت کند. اما همزمان، بخشی از واقعیت را نبیند: فرضیات اشتباه، هزینههای پنهان، موانع اجرایی، واکنش رقبا، مقاومت کارکنان، ریسکهای مالی، محدودیتهای فنی یا حتی این احتمال ساده که اساسا مسالهای که پروژه قرار است حل کند، آنقدر که تصور میشود مهم نیست. مساله زمانی پیچیدهتر میشود که مدیران و کارکنان نیز این وضعیت را تشدید کنند. وقتی مدیر ارشد موضع خود را به شکل پررنگ اعلام میکند، مخالفت با او دیگر صرفا مخالفت با یک «ایده» نیست و ممکن است از نگاه کارکنان، مخالفت با خود مدیر تلقی شود. در نتیجه، افراد به جای آنکه بگویند «این پروژه با این فرضیات موفق نخواهد شد»، ترجیح میدهند بگویند: «ایده بسیار خوبی است، فقط باید چند نکته جزئی را اصلاح کنیم.» اینجاست که سازمان وارد یک چرخه خطرناک میشود (شکل). یکی از راههای شکستن این چرخه، ایجاد سازوکاری رسمی برای مخالفت حرفهای و سازمانیافته است؛ سازوکاری که در ادبیات مدیریت و تصمیمگیری با مفاهیمی مانند «وکیل مدافع شیطان» (Devil’s Advocate) و در شکل گستردهتر، «تیم قرمز» (Red Teaming) شناخته میشود.
تیم قرمز چیست؟
تیم قرمز گروهی مستقل یا نیمهمستقل در سازمان است که ماموریت آن دفاع از یک پروژه نیست، بلکه هدفش این است که نشان دهد چرا پروژه ممکن است شکست بخورد. این تیم عمدا از زاویهای متفاوت به تصمیم نگاه میکند. اگر تیم پروژه میپرسد: «چگونه این پروژه را موفق کنیم؟» تیم قرمز میپرسد: «اگر این پروژه شکست بخورد، محتملترین دلایل شکست چه خواهد بود؟» اگر مدیرعامل میگوید: «این پروژه فرصت بزرگی برای شرکت است»، تیم قرمز باید بتواند بگوید: «ممکن است چنین باشد، اما اجازه دهید بررسی کنیم اگر این برداشت اشتباه باشد، چه اتفاقی خواهد افتاد.»
هدف تیم قرمز مخالفت به خاطر مخالفت نیست. هدف آن آزمون کردن تصمیم قبل از آن است که سازمان هزینه واقعی آن را بپردازد. یکی از اهداف تشکیل تیم قرمز مقابله با اعتماد بیش از حد به برنامه و شناسایی نقاطی است که ممکن است باعث شکست آن شوند. استفاده از این تیم یا وکیل مدافع شیطان یکی از تکنیکهای ساده برای آشکار کردن ضعفهای یک طرح محسوب میشود.
چرا مدیران ارشد بیش از دیگران به تیم قرمز نیاز دارند؟ ممکن است تصور شود مدیر عامل یا مدیر ارشد، به دلیل تجربه و جایگاه خود، بهتر از دیگران میتواند نقاط ضعف یک پروژه را تشخیص دهد. اما در عمل، هرچه جایگاه فرد بالاتر میرود، یک خطر جدید نیز بیشتر میشود: اطرافیان کمتر با او مخالفت میکنند.
کارکنان ممکن است دلایل مختلفی برای سکوت داشته باشند: نگرانی از اینکه مخالف به نظر برسند؛ ترس از آسیب دیدن موقعیت شغلی؛ تصور اینکه مدیر ارشد تصمیم خود را گرفته است؛ تمایل به همراهی با مدیر قدرتمند؛ پرهیز از ایجاد تنش در جلسه؛ یا حتی این باور که «مدیر ارشد حتما اطلاعاتی دارد که ما نداریم.»
به این ترتیب، ممکن است مدیر ارشد تصور کند که سازمان با تصمیم او موافق است، درحالیکه واقعیت این است که سازمان فقط مخالفت خود را بیان نمیکند. فشار برای رسیدن زود هنگام به یک نتیجه، بهویژه هنگامی که آن نتیجه مورد علاقه رهبر یا مدیر ارشد باشد، میتواند تفکر انتقادی را تضعیف کند. بنابراین، یکی از مهمترین وظایف مدیر ارشد، صرفا جمعکردن افراد توانمند در اطراف خود نیست، بلکه ایجاد سازوکاری است که این افراد بتوانند بدون ترس، با او مخالفت کنند.
تفاوت تیم قرمز با منتقد معمولی
در بسیاری از سازمانها ممکن است همیشه یک یا دو نفر وجود داشته باشند که عادت دارند با تصمیمها مخالفت کنند. اما این با کارکرد تیم قرمز تفاوت اساسی دارد. منتقد معمولی ممکن است بر اساس شخصیت خود مخالفت کند، اما تیم قرمز ماموریت سازمانی برای نقد دارد. این تفاوت بسیار مهم است.
وقتی فردی در جلسه با نظر مدیرعامل مخالفت میکند، ممکن است این تصور ایجاد شود که او با مدیر یا با پروژه مشکل دارد. اما اگر از ابتدا اعلام شده باشد که «وظیفه تیم قرمز این است که نقاط شکست پروژه را پیدا کند،» مخالفت دیگر یک رفتار شخصی نیست، بلکه بخشی از فرآیند رسمی تصمیمگیری است. در واقع، تیم قرمز باید بتواند یک جمله بسیار مهم را به فرهنگ سازمان اضافه کند: «مخالفت با ایده، مخالفت با صاحب ایده نیست.» «مخالفت رسمیشده» ابزاری برای بهبود تصمیمهای مدیران است. یعنی سازمان به جای آنکه مخالفت را به رفتار شخصی افراد وابسته کند، آن را به بخشی از فرآیند تصمیمگیری تبدیل میکند.
تیم قرمز چگونه باید عمل کند؟
تیم قرمز نباید صرفا در پایان جلسهای که همه درباره پروژه هیجانزده شدهاند، پنج دقیقه فرصت پیدا کند و بگوید: «البته ممکن است ریسکهایی هم وجود داشته باشد.» چنین روشی معمولا موثر نیست.
تیم قرمز باید از ابتدا ماموریت مشخص داشته باشد و دسترسی کافی به اطلاعات پروژه پیدا کند. سپس باید پروژه را از چند زاویه مورد حمله تحلیلی قرار دهد:
۱- فرضیات را زیر سوال ببرد. هر پروژه بر مجموعهای از فرضیات بنا شده است. مثلا: مشتری این محصول را خواهد خرید؛ هزینه اجرای پروژه از مقدار مشخصی بیشتر نمیشود؛ فناوری مورد نیاز در زمان مقرر آماده خواهد شد؛ رقیب واکنش شدیدی نشان نخواهد داد؛ کارکنان با تغییرات همراه خواهند شد؛ منابع مالی کافی خواهیم داشت. تیم قرمز باید بپرسد: کدامیک از این فرضیات ممکن است غلط باشد؟
۲- سناریوی شکست را طراحی کند. یکی از روشهای مفید این است که تیم فرض کند پروژه دو سال بعد شکست خورده است. سپس سوال کند: «اکنون که پروژه شکست خورده، مهمترین دلایل آن چه بودهاند؟» این روش که به «کالبدشکافی قبل از مرگ» نیز نزدیک است، ذهن اعضای سازمان را از دفاع از پروژه به جستوجوی علل شکست منتقل میکند.
۳- از نگاه رقیب به پروژه نگاه کند. تیم قرمز باید بپرسد: اگر من رقیب شرکت بودم، چگونه این پروژه را شکست میدادم؟ کدام نقطه ضعف پروژه برای من جذابترین هدف بود؟ چه واکنشی میتوانم نشان دهم که در برنامه فعلی دیده نشده است؟
این همان جایی است که کاربرد تیم قرمز از «انتقاد ساده» فراتر میرود و به شبیهسازی یک طرف مقابل تبدیل میشود.
۴- بدترین سناریوی قابل تصور را بررسی کند. مدیریت معمولا به دنبال پاسخ این سوال است: «چقدر احتمال دارد پروژه موفق شود؟» اما تیم قرمز باید سوال دیگری را نیز مطرح کند: «اگر پروژه شکست بخورد، حداکثر خسارت آن چقدر خواهد بود؟»
گاهی یک پروژه احتمال شکست نسبتا کمی دارد، اما هزینه شکست آن بهقدری بالاست که باید تصمیم با احتیاط بسیار بیشتری اتخاذ شود.
استقلال تیم قرمز، مهمتر از ساختار آن
مهمترین ویژگی تیم قرمز، استقلال آن است. اگر اعضای تیم قرمز بدانند که مخالفت شدید با پروژه ممکن است باعث شود در ارزیابی عملکرد، ارتقا یا آینده شغلی آنان اثر منفی بگذارد، تیم قرمز عملا بیفایده خواهد شد. حتی بدتر از آن، ممکن است سازمان یک «تیم قرمز نمایشی» ایجاد کند که ظاهرا منتقد است اما در عمل اجازه ندارد تصمیم مدیر ارشد را تحلیل واقعی کند.
بنابراین باید قواعد مشخصی وجود داشته باشد:
اعضای تیم قرمز حق دارند با اجرای پروژه مخالفت کنند.
مدیر پروژه نباید اعضای تیم قرمز را انتخاب یا ارزیابی کند.
نقد افراد ممنوع و نقد فرضیات، دادهها و تصمیمها الزامی است.
نتیجه گزارش تیم قرمز مستقیما به مدیر تصمیمگیرنده ارائه شود.
پاسخ مدیر به نقدها نیز ثبت شود.
مخالفت با پروژه نباید بهعنوان عدم وفاداری سازمانی تلقی شود.
اگر نقش منتقد صرفا تشریفاتی باشد و نقدها واقعا جدی گرفته نشوند، حتی ممکن است این فرآیند نتیجه معکوس داشته باشد و اعتماد کاذب به کیفیت تصمیم ایجاد کند.
تیم قرمز نباید همیشه «برنده» باشد. یک سوءبرداشت مهم این است که موفقیت تیم قرمز را با تعداد پروژههایی که متوقف میکند اندازهگیری کنیم. این رویکرد اشتباه است. هدف تیم قرمز متوقف کردن پروژهها نیست، هدف آن بهبود کیفیت تصمیم است.
گاهی نتیجه بررسی تیم قرمز باید این باشد: «پروژه مناسب است و باید اجرا شود.»
اما در موارد دیگر ممکن است نتیجه این باشد: «پروژه مناسب است، اما با این بودجه و این زمانبندی قابل اجرا نیست.» یا «پروژه باید اجرا شود، اما ابتدا سه فرض کلیدی باید آزمایش شود.» و گاهی نیز نتیجه باید صریح باشد: «شواهد موجود نشان میدهد ادامه پروژه توجیه اقتصادی یا عملیاتی ندارد.»
بنابراین تیم قرمز نباید به «واحد مخالفت» تبدیل شود، بلکه باید به واحد افزایش کیفیت تصمیم تبدیل شود.
یک پیشنهاد عملی برای سازمانها
برای سازمانی که قصد دارد این روش را اجرا کند، میتوان یک فرآیند نسبتا ساده طراحی کرد. برای تصمیمهای مهم و پرهزینه، قبل از تصویب نهایی، یک «جلسه قرمز» برگزار شود. در این جلسه تیم قرمز به پنج سوال اصلی پاسخ دهد: مهمترین فرضیات این پروژه چیست؟ کدام فرضیات ممکن است اشتباه باشند؟ اگر پروژه شکست بخورد، پنج دلیل اصلی شکست چه خواهد بود؟ چه ریسکهایی در گزارش اصلی پروژه کمرنگ یا نادیده گرفته شدهاند؟ چه اطلاعاتی اگر امروز به دست ما برسد، باید باعث شود در تصمیم خود تجدیدنظر کنیم؟
پس از ارائه گزارش تیم قرمز، مدیر ارشد باید الزاما به این سوال پاسخ دهد: «با توجه به نقدهای مطرحشده، چه چیزی در تصمیم من تغییر کرد؟» این سوال بسیار مهم است، زیرا اگر مدیر هر بار پس از صحبتهای تیم قرمز همان تصمیم قبلی را بدون توضیح تکرار کند، کارکنان خیلی زود متوجه خواهند شد که این فرآیند صرفا نمایشی است.
سخن پایانی
مدیر قدرتمند لزوما مدیری نیست که همه را با نظر خود همراه کند. گاهی برعکس، مدیر قدرتمند کسی است که بتواند فضایی ایجاد کند که حتی در برابر ایدهای که خودش به آن علاقه زیادی دارد، دیگران بتوانند با شجاعت بگویند: «ممکن است اشتباه کنیم.» یکی از خطرناکترین وضعیتها برای یک مدیر ارشد، زمانی است که همه افراد اتاق با او موافقند؛ نه به این دلیل که استدلال او کاملا درست است، بلکه به این دلیل که کسی حاضر نیست بهای مخالفت را بپردازد. هدف نهایی این نیست که مدیر کمتر تصمیم بگیرد یا محتاطتر شود. هدف این است که پیش از آنکه سازمان هزینه یک تصمیم را بپردازد، هزینههای آن برای سازمان به درستی شناسایی شود. به بیان ساده، تیم قرمز ترمز سازمان نیست، ترمز تصمیمهای بد است. و شاید مهمترین ارزش آن برای مدیر ارشد این باشد که در سازمان یک نفر یا یک گروه وجود داشته باشد که بتواند با امنیت و صراحت بگوید: «همه میگویند این پروژه عالی است. اجازه دهید بررسی کنیم اگر عالی نباشد، چه؟»


