از پسماند تا پروتئین حشرات
یکی از فناوریهایی که در سالهای اخیر توجه سرمایهگذاران و صنایع خوراک دام را در جهان جلب کرده، تولید پروتئین از لارو مگس سرباز سیاه یا BSF است. لارو این حشره توانایی بالایی در تبدیل پسماندهای آلی به زیستتودهای غنی از پروتئین و چربی دارد. محصول حاصل از فرآوری این لاروها میتواند در خوراک طیور، آبزیان و بخشی از جیره دام مورد استفاده قرار گیرد. مزیت کلیدی این فناوری در ساختار اقتصادی آن نهفته است: ماده اولیه آن، بهجای محصولات کشاورزی گرانقیمت، ضایعات آلی است(در اروپا و بسیاری از کشورها فقط برخی پسماندهای مجاز و قابل ردیابی اجازه استفاده دارند. استفاده از زبالههای شهری مخلوط، پسماندهای بیمارستانی یا ضایعات آلوده ممنوع یا بهشدت محدود است.)، همان بخشی از اقتصاد غذا که در بسیاری از شهرها با هزینه دفع مدیریت میشود.
بازار جهانی که بهسرعت در حال شکلگیری است
بازار جهانی پروتئین حشرات در سالهای اخیر رشد قابلتوجهی را تجربه کرده است. گزارشهای بینالمللی نشان میدهد سرمایهگذاریهای قابلتوجهی در این حوزه انجام شده و شرکتهای متعددی در اروپا، آمریکای شمالی و آسیا به تولید صنعتی لارو حشرات برای خوراک دام روی آوردهاند. در منطقه خاورمیانه و آفریقا نیز بازار حشرات خوراکی و فرآوردههای آن با نرخ رشد قابلتوجهی در حال توسعه است و پیشبینی میشود طی دهه آینده به بازاری چندصدمیلیون دلاری تبدیل شود.
رشد این صنعت بیش از هر چیز به فشار برای یافتن منابع پایدارتر پروتئین در خوراک دام و آبزیان مربوط است. در بسیاری از کشورها، افزایش قیمت پودر ماهی و محدودیت منابع دریایی باعث شده صنایع خوراک به دنبال جایگزینهایی باشند که هم از نظر تغذیهای قابل قبول باشند و هم از نظر زیستمحیطی فشار کمتری بر منابع طبیعی وارد کنند.
زمینههای مناسب ایران
ساختار بازار خوراک دام در ایران، زمینهای فراهم میکند که فناوریهایی مانند BSF مورد توجه قرار گیرند. مصرف خوراک دام و طیور در کشور در مقیاس دههامیلیون تن در سال قرار دارد و بخش مهمی از پروتئین مورد نیاز این بازار از طریق واردات تامین میشود. در نتیجه هر راهکاری که بتواند حتی بخشی از این نیاز را با منابع داخلی تامین کند، از منظر اقتصادی قابلتوجه خواهد بود.
در سوی دیگر، ایران با حجم قابلتوجهی از ضایعات غذایی و پسماندهای آلی شهری مواجه است. بخش مهمی از این ضایعات در حلقه توزیع شهری، بازارهای عمدهفروشی محصولات کشاورزی و میادین میوه و ترهبار ایجاد میشود. این ویژگی یک مزیت مهم محسوب میشود، زیرا ضایعات در نقاطی متمرکز تولید میشوند که جمعآوری و استفاده صنعتی از آنها آسانتر است. برای صنعت BSF، دسترسی به چنین منابعی به معنای دسترسی به خوراک ارزان و نسبتا پایدار است؛ عاملی که نقش تعیینکنندهای در اقتصادی بودن پروژه دارد.
حلقه فراموششده زنجیره ارزش
یکی از نقاطی که میتواند بهعنوان سکوی آغاز توسعه این صنعت در ایران مطرح شود، شبکه میادین میوه و ترهبار است. این مراکز بهطور طبیعی حجم قابلتوجهی از ضایعات میوه و سبزی تولید میکنند. از آنجا که این ضایعات در یک فضای متمرکز جمع میشوند، امکان ایجاد زنجیره تامین منظم برای واحدهای پرورش لارو فراهم است.
در عمل، نزدیکی واحد تولیدی به محل تولید پسماند میتواند هزینه حملونقل را بهشدت کاهش دهد و پایداری تامین خوراک را افزایش دهد. به همین دلیل، در بسیاری از پروژههای موفق جهانی نیز واحدهای پرورش لارو در نزدیکی مراکز فرآوری مواد غذایی یا بازارهای عمدهفروشی مستقر شدهاند.
مدل اقتصادی چندمحصولی
یکی از ویژگیهای جالب صنعت BSF، تنوع محصولات آن است. در یک واحد صنعتی، لاروها پس از فرآوری به آرد پروتئینی تبدیل میشوند که میتواند در خوراک دام و آبزیان مورد استفاده قرار گیرد. علاوه بر آن، روغن استخراجشده از لارو نیز کاربردهای متعددی دارد و باقیمانده بستر پرورش بهعنوان کود آلی قابل استفاده است. این ساختار چندمحصولی باعث میشود که درآمد واحد تولیدی تنها به یک بازار محدود نباشد و امکان ایجاد جریانهای درآمدی متنوع فراهم شود. در بسیاری از پروژههای صنعتی، همین تنوع محصولات یکی از عوامل اصلی بهبود حاشیه سود محسوب میشود.
تجربههای جهانی
در اروپا، شرکتهایی مانند Protix در هلند و InnovaFeed در فرانسه از پیشگامان صنعتیسازی این فناوری به شمار میروند. این شرکتها توانستهاند با جذب سرمایههای بزرگ و توسعه فناوریهای فرآوری، تولید پروتئین حشرات را در مقیاس صنعتی انجام دهند و محصولات خود را به بازار خوراک آبزیان و طیور عرضه کنند. رشد چنین شرکتهایی نشان میدهد که صنعت پروتئین حشرات میتواند از یک فعالیت آزمایشگاهی به یک زنجیره صنعتی واقعی تبدیل شود؛ البته در صورتی که زیرساختهای تامین خوراک، مقیاس تولید و بازار فروش بهدرستی شکل بگیرند.
جمعبندی
بازار خوراک دام و طیور ایران در مقیاس دههامیلیون تن در سال قرار دارد و بخش قابلتوجهی از پروتئین مورد نیاز آن همچنان از طریق واردات تامین میشود. از سوی دیگر، سالانه حجم زیادی از پسماندهای آلی شهری و کشاورزی در کشور تولید میشود که بخش عمدهای از آن بدون ایجاد ارزش اقتصادی دفع یا امحا میشود. همزمانی این دو واقعیت، نشان میدهد فناوریهایی مانند تولید پروتئین از لارو مگس سرباز سیاه (BSF) میتوانند در نقطه تلاقی دو چالش مهم اقتصاد ایران، یعنی مدیریت پسماند و تامین پایدار نهادههای پروتئینی، نقشآفرینی کنند.
تولید پروتئین از لارو مگس سرباز سیاه را میتوان نمونهای از پیوند میان اقتصاد چرخشی، نوآوری زیستی و بهرهوری منابع دانست. هرچند این فناوری جایگزین کامل منابع متداول پروتئینی مانند کنجاله سویا یا پودر ماهی نیست، اما میتواند بهعنوان یک منبع مکمل، بخشی از وابستگی به واردات را کاهش دهد و همزمان به ایجاد ارزش افزوده از پسماندهای آلی کمک کند. تحقق این ظرفیت، مستلزم شکلگیری چارچوبهای قانونی، سرمایهگذاری صنعتی، استانداردهای بهداشتی و همکاری میان بازیگران زنجیره پسماند، خوراک دام و صنایع غذایی است. در صورت فراهم شدن این پیشنیازها، BSF میتواند به تدریج به یکی از حلقههای مکمل و نوآورانه زنجیره تامین خوراک دام و آبزیان در ایران تبدیل شود.
* پژوهشگر حوزه اقتصاد چرخشی
