دکتر محمدمهدی بهکیش تشریح کرد؛
پیامدهای محاصره دریایی
مسیر توسعه صنعتی و اقتصادی کشورها و ارتقای سطح رفاه عمومی از بهبود روابط تجاری و مبادلات آزاد میان کشورها میگذرد. در این میان حمله نظامی به ایران در ماههای اخیر و اعمال محدودیت از سوی کشور برای عبور کشتیها از تنگه هرمز و همچنین اعمال محاصره دریایی از سوی ایالات متحده در خلیج فارس، تجارت کشور را با چالشهای جدی مواجه کرده است. حدود ۸۰ درصد تجارت کشور از بنادر جنوبی انجام میشود و بروز بحران نظامی در این منطقه صادرات و واردات ایران را با اختلال مواجه کرده است. در این میان تغییر مبادی تجاری به سایر مرزها برای انتقال کالا به کشور نیز با محدودیتهای زیرساختی و لجستیک روبهرو است. کارشناسان معتقدند، اعمال محدودیت از سوی ایران برای تردد در تنگه هرمز شاید در کوتاهمدت منافع خاصی به همراه داشته باشد، اما در بلندمدت الزاما چنین نخواهد بود. با توجه به این شرایط و چالشهای پیشروی تجارت خارجی ایران، این پرسش مطرح است که تجربه کشورهای مختلف در مواجهه با گسترش یا محدودیت تجارت چه بوده و این مسیرها چه نسبتی با توسعه اقتصادی و رفاه عمومی دارند؛ موضوعی که در گفتوگوی محمدمهدی بهکیش، اقتصاددان، با «اکوایران» با عنوان «راه بازآرایی تجارت؛ عبور از تخاصم به تعامل» مورد بررسی قرار گرفته است.
***
آیا تجارت و فعالیتهای آزاد تجاری در طول دهههای گذشته به افزایش رفاه مردم جهان منجر شده است؟
بدون تردید ارتقای سطح تجارت به منزله بهبود اقتصاد و ارتقای سطح رفاه عمومی است. پس از اتمام جنگ جهانی دوم، مساله تجارت آزاد مورد توجه بسیاری از کشورها قرار گرفت؛ تعرفههای تجاری کاهش یافتند؛ سازمان تجارت جهانی تشکیل شد و فرآیندهای تجاری میان کشورها تسهیل شد. در طول 70 سال گذشته کشورهایی که به تجارت آزاد روی آوردهاند در مسیر توسعه نیز گام برداشتهاند. به عنوان نمونه میتوان از چین نام برد. چین تا پیش از سال 1979، کشوری با اقتصاد بسته و بسیار فقیر بود اما این کشور درهای خود را به روی اقتصاد دنیا گشود، تجارت آزاد را پذیرفت، به بخش خصوصی امکان توسعه داد و مسیر صادرات را هموار کرد. این عوامل چین را در مقام یکی از بزرگترین اقتصادهای دنیا قرار داد. کشورهای آسیای شرقی نیز با همین الگو پیشرفت کردند. کشورهای غربی نیز چه در اروپا و چه در آمریکا ذیل نگاه تجارت آزاد رشد قابلتوجهی داشتند. در این میان از روسیه نمیتوان بهعنوان الگویی از حرکت در مسیر تجارت آزاد نام برد. روسیه یک بلوک اقتصادی و سیاسی اتحاد جماهیر شوروری سوسیالیستی بوده است که حدود نیمی از جهان را قبل از فروپاشی به خود اختصاص داده بود. این بلوک از منظر اقتصادی به تدریج ضعیف شد و در سال 1991 میلادی فروپاشید. هرچند روسیه کنونی بسیار علاقهمند به بازگشت به دوره امپراتوری سابق خود است. روسیه هنوز در مسیر تجارت آزاد قدم برنداشته و در نتیجه رشد اقتصادی قابلتوجهی را در این سالها تجربه نکرده است.
رابطه میان توسعه صنعتی و تجارت را چطور ارزیابی میکنید؟
تجارت محرک اصلی صنعتی شدن کشورها است. هیچ کشوری نمیتواند به صورت خودکفا از خلاقیت نیروی انسانی یا مواهب تکنولوژی خود به درستی بهره بگیرد. همانطور که بسیاری از ایرانیان در کشورهای دیگر در شرکتهای بزرگ حوزه فناوری نقشآفرینی میکنند، در داخل کشور چنین نمونههایی مشاهده نمیشود. در طول سالیان گذشته تحریمهای مستقیم و همچنین تحریمهای ثانویه اعمال شده از سوی ایالات متحده بر ایران و شرکای تجاری آن، مانع ورود تکنولوژی به کشور شده است. شرکتهای بزرگ چینی فعال در حوزه تکنولوژی، مراودات تجاری قابلتوجهی با ایالات متحده دارند، بنابراین حاضر نیستند به دلیل برقراری مراوده تجاری با ایران، خود را از تعامل با آمریکا محروم کنند. بنابراین تا زمانی که در روابط ایران با دنیا بر اساس منافع ملی و طبق آزادی تجارت، بازنگری نشود، توسعه صنعتی ممکن نخواهد بود و مشکلات اقتصادی ادامه خواهد داشت.
با توجه به شدت گرفتن اختلافات و تنشهای سیاسی و نظامی پیش روی ایران، آیا تکیه کشور بر بلوکهای اقتصادی میتواند به بهبود شرایط کمک کند؟
در طول سالهای گذشته بسیاری از بلوکهای تجاری یا از بین رفتهاند یا به تدریج در حال از میان رفتن هستند. بهعنوان نمونه نقش اقتصادی سازمان منطقه اکو در سالهای اخیر به شدت محدود شده و عملا بیفایده است. در همینحال بلوکهایی که با حضور ایران، روسیه و چین نیز تشکیل شده، به افزایش تجارت کشور کمک چندانی نکرده است. در همینحال از اتحاد جماهیر شوروی میتوان بهعنوان بلوک اقتصادی و سیاسی بزرگ نام برد که فرو پاشید. در این سالها حتی پایههای اتحادیه اروپا بهعنوان یکی از بزرگترین بلوکهای اقتصادی غرب در حال سست شدن است. در حال حاضر حدود 80 درصد تجارت اتحادیه اروپا به کشورهای عضو خود این اتحادیه تعلق دارد، اما همزمان شاهد تقویت تجارت کشورهای اروپایی با چین هستیم. تقویت چین در صنایع تکنولوژیمحور از مهمترین دلایل گرایش اروپا به چین بوده است. بهعنوان مثال در طول سالیان گذشته آلمان همواره بهعنوان قطب خودروسازی اروپا مطرح بوده، با اینوجود، در این سالها تمایل مردم اروپا به خرید ماشینهای برقی چینی بهمراتب افزایش یافته است.
از ناتو نیز میتوان بهعنوان یک بلوک نظامی نام برد که زیر چتر فعالیتهای نظامی، فعالیتهای تجاری و اقتصادی مشترکی را شکل داده است، اما اکنون ایالات متحده بارها تهدید خروج از ناتو را مطرح کرده است. در این میان با توجه به شدت گرفتن تنش میان ترکیه و رژیم صهیونیستی، احتمال خروج آمریکا از این بلوک مهم و فروپاشی آن نیز وجود دارد. بنابراین باید اینطور ادعا کرد که در جهان کنونی سرعت تغییر تکنولوژی و رقابت میان کشورها به شدت در حال افزایش است. در این میان کشورها نمیتوانند روابط تجاری خود را به یک یا چند بلوک اقتصادی محدود کنند. همچنین قدرتهای بزرگ در حال شکلگیری هستند ولی بلوکهای آینده، تجارت جهان را در دست نخواهند گرفت. انتظار میرود کشورهای چین و آسیای شرقی به سرعت رشد اقتصادی را تجربه کنند. هرچند این رشد در قالب یک بلوک اقتصادی نخواهد بود و هر کدام از کشورهای آسیای شرقی تجارت قابلتوجهی را با آمریکا و کشورهای اروپایی خواهند داشت.
تنشهای کنونی حاکم بر منطقه خلیج فارس چه تاثیری بر شرایط تجاری ایران دارد؟
در جریان جنگ اخیر روابط ایران با امارات، تغییرات جدی داشته است. این چالش در حالی است که امارات در سالهای گذشته یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران بوده و نقش مهمی در دور زدن تحریمهای اعمال شده علیه ایران را داشته است. صادرات مجدد محصولات ایرانی از امارات به مقصد سایر کشورها و همچنین ورود محصولات وارداتی از سایر کشورها به این هاب لجستیک و انتقال دوباره آن به ایران، از مهمترین دلایل توسعه روابط ایران با این کشور حاشیه خلیج فارس بوده است. بدون تردید رفع مشکلات ایران با امارات به سادگی ممکن نخواهد شد. در چنین شرایطی از سیاستگذاران انتظار میرود فکر جدی برای گذر از این بحران داشته باشند.
این چالش درحالی تجارت و اقتصاد ایران را خدشهدار میکند که سیاستگذاران در طول سالیان گذشته بارها نسبت به ضرورت توسعه ساحل مکران هشدار داده بودند. چنانچه در طول دهههای گذشته امکانی برای جذب سرمایه شرکتهای خارجی در این بندر مهیا شده بود، اکنون آمریکا به سادگی نمیتوانست اقدام به محاصره دریایی خلیج فارس کند. اگر در جزیره خارک شراکت خارجی و منافع مشترک با کشورهای دیگر وجود داشت، آمریکا جرات حمله به این جزیره را پیدا نمیکرد. ما باید روابط خود را با قدرتهای بزرگ تقویت کنیم، چرا که همچنان سیستم مالی دنیا در اختیار این شرکتها است.
آثار مسدود بودن تنگه هرمز و محاصره دریایی ایران در خلیجفارس را بر اقتصاد و تجارت ایران چطور ارزیابی میکنید؟
مسدود کردن تنگه هرمز یا اعمال محدودیت در این منطقه توسط ایران برای کوتاهمدت، بازدارندگی را برای کشور ایجاد کرده و منافعی را به دنبال داشته است. اما تداوم محدودیت در ترددهای تنگه هرمز در بلندمدت به زیان تمام طرفها تمام خواهد شد. در درجه نخست آنکه حضور آمریکا در خلیج فارس طولانی خواهد شد و کشتیهای جنگی این کشور برای چند سال در منطقه باقی خواهند ماند. علاوه بر این شاید شاهد حضور کشتیهای جنگی برخی از کشورهای اروپایی در منطقه نیز شویم که مجددا با خواست ایران انطباقی ندارد. نباید فراموش کرد که انگلیس تا سال 1947 میلادی در خلیجفارس فعالیت جدی داشت. این کشور حتی برای مدتی بنادر جنوبی ایران را در اشغال خود داشت. بنابراین حضور مجدد انگلیس در مرزهای جنوبی کشور خبر خوبی برای ما نیست. با وجود این نباید فراموش کرد که اعمال محدودیت در ترددهای حاکم بر خلیج فارس، روند تامین انرژی، کود شیمیایی و سایر محصولات ضروری دنیا را با چالش مواجه کرده و در نتیجه معادلات منطقه در حال تغییر است.
ظرفیت سایر مرزهای کشور برای جایگزینی بنادر جنوبی ایران در حوزه تجارت را چگونه ارزیابی میکنید؟
در طول سالیان گذشته حدود 80 درصد از تجارت کشور با اتکا به بنادر جنوبی و منطقه خلیج فارس انجام شده است، در این میان حتی به توسعه بندر چابهار نیز توجه کافی نشده است و طرف هندی نیز در حال خروج از این بندر است. در این میان حتی احداث خط ریلی چابهار به پاکستان نیز به خوبی اجرایی نشده است. بهعلاوه آنکه تجارت از مرز پاکستان با ایران با مشکلات متعددی مواجه است. در این میان خطوط جادهای و ابزار مناسبی برای تخلیه و بارگیری در این منطقه وجود ندارد. مرز پاکستان در حال حاضر از ظرفیت برای انتقال 2 تا 3میلیون تن کالا در طول سال برخوردار است، چنانچه در این بخش سرمایهگذاری شود، ظرفیت تجارت در این مرز به حدود 10میلیون تن افزایش خواهد یافت.
مرز سرخس نیز ظرفیت دیگری برای توسعه تجاری کشور است، هرچند در این بخش نیز مشخصات ریلی ایران با ترکمنستان تفاوت دارد. در همینحال در مرز اینچهبرون نیز به اندازه کافی سرمایهگذاری نشده است. در حال حاضر مرزهای ایران با عراق و ترکیه از بیشترین ظرفیت برای انتقال کالا برخوردار هستند. با وجود این ظرفیت تجاری در این مرزها اشباع است. در سالهای گذشته نیز بارها صفهای طولانی کامیون در مرز ترکیه شکل گرفته است. بنابراین باید اینطور ادعا کرد که چنانچه مشکلات در بنادر جنوبی ادامه یابد، کشور باید از واردات بسیاری از کالاها به کشور صرفنظر و به ورود کالاهای اساسی بسنده کند. بنابراین قدرت مانور ما در موقعیت کنونی محدود است و توان خود را باید به پایان مخاصمه و جنگ اختصاص دهیم. ایران تاکنون با اتکا به بینش سیاسی پای میز مذاکره نشسته است، درحالیکه انتظار میرود دورنمای اقتصادی کشور در اولویت مذاکرات باشد. به این معنی که باید دسترسی ایران به بازارهای رقابت جهانی تقویت شود. اعتمادسازی برای حضور شرکتهای خارجی در ایران و جذب سرمایه خارجی راه اصلی برونرفت از این بحران است.
در حال حاضر ایده خودکفایی با اتکا به توان داخلی مجددا مورد توجه قرار گرفته است، در این شرایط وضعیت تجارت چگونه خواهد شد؟
خودکفایی در شرایط محاصره نوعی خودکشی است. همانطور که پیشتر هم اشاره شد بخش اصلی مبادلات تجاری ایران با اتکا به منطقه خلیج فارس انجام میشود. در همینحال صدور نفت کشور نیز از منطقه خلیج فارس انجام میشود. در محدودیت کنونی شاید بتوان روزانه حدود 500 هزار بشکه نفت از مسیرهای دیگر صادر کرد اما درآمد ارزی کشور به شدت کاهش خواهد یافت. ایران بزرگترین کشور خاورمیانه است اما از منظر اقتصادی چنین نیست. البته از نظر جایگاه نظامی حرف برای گفتن داریم اما اقتصاد باید پشتوانه دفاع نظامی باشد. توجه به این نکته ضروری بهنظر میرسد که ذخایر اساسی موردنیاز ایران برای چند ماه کفاف نیاز کشور را میدهد. اما مشکلات اقتصادی دولت جدی است و حتی توان بازسازی تمام خسارتهای جنگی را ندارد. بازسازی صنایع آسیبدیده در جنگ نیازمند سرمایه، ورود تکنولوژی و تعامل با طرفهای خارجی است. بنابراین بازنگری در این شرایط ضروری بهنظر میرسد.
برای برونرفت از این شرایط چه مواردی را به سیاستگذاران پیشنهاد میدهید؟
سیاستگذاران در طول دهههای گذشته به مساله اقتصاد به قدر کافی توجه نکردهاند. اقتصاد اولویت سیاستگذاران نبوده. اصلاح و بازنگری در این نگاه بهمنزله بازگشت به مسیر صحیح است. انتظار میرود برای برونرفت از این شرایط بحرانی تخاصم به تعامل بدل شود. در غیر این صورت، در جهانی که فناوری نقش تعیینکننده دارد، جایگاه موثری نخواهیم داشت؛ همانطور که در سالهای گذشته نیز از آن بیبهره بودهایم. بهبود شرایط کشور نیازمند تغییر رویکرد در سطح حاکمیت است. در غیر این صورت، در آیندهای نهچندان دور، نفوذ رژیم صهیونیستی در امارات افزایش خواهد یافت و این روند میتواند چالشهای جدیتری برای کشور ایجاد کند.
با اسکن کیوآرکد ویدئوی این گفتوگو را در «اکو ایران» ببینید
