صنعت اروپا؛ می‌خواهید امید ببینید؟
مارکو منسینک، رئیس «سفیک»، انجمن صنایع شیمیایی اروپا، می‌پرسد: «می‌خواهید کمی امید ببینید؟». او ابتدا تصویری تیره از وضعیت صنعت ارائه می‌کند. قیمت بالای انرژی و رقابت چین، شرکت‌ها را به تعطیلی کارخانه‌ها، کاهش نیروی کار و ادغام بیشتر واداشته است. اما نمونه‌ای از توان رقابتی اروپا را می‌توان در عایق یک کابل برق دید که در دفتر او در بروکسل نگهداری می‌شود. کابل را یک شرکت چینی ساخته، اما پلیمر عایق آن توسط شرکت اتریشی بوروج اینترنشنال تولید شده است؛ محصولی که به گفته منسینک، چینی‌ها هنوز قادر به تولید آن نیستند. شرکت‌های شیمیایی تنها نیستند. بخش بزرگی از صنعت اروپا تحت فشار قرار گرفته است. فولکس‌واگن برنامه بازسازی خود را تشدید کرده و یکی از پنج خودروساز اروپایی است که امسال نسبت به سودآوری خود هشدار داده‌اند. کمیسیون اروپا نیز نسبت به افزایش کسری تجاری با چین هشدار داده است. با این حال، بررسی دقیق‌تر چشم‌انداز صنعتی اروپا نشان می‌دهد آسیب‌ها بیشتر در برخی صنایع متمرکز شده و کل صنعت اروپا با افول یکپارچه مواجه نیست.
عوامل فشار بر صنعت اروپا
دو عامل اصلی پشت مشکلات اخیر تولیدکنندگان اروپایی قرار دارد: انرژی و چین. اروپا از مدت‌ها قبل انرژی گران‌تری نسبت به آمریکا و چین داشته است. قیمت برق صنعتی در فرانسه و آلمان، پیش از اعمال یارانه‌ها، تقریبا دو برابر آمریکا و چین بوده و جنگ اوکراین و ایران نیز فشار هزینه‌ها را بیشتر کرده است. عامل دوم چین است. سیاست صنعتی، نوآوری و افزایش کیفیت، تولید چین را در محصولاتی از فولاد تا خودروهای برقی افزایش داده است. همزمان با کاهش تقاضای داخلی چین، بخشی از ظرفیت مازاد این کشور راهی بازارهای خارجی شده است. تعرفه‌های آمریکا و محدودیت واردات برخی کالاهای چینی نیز اروپا را به یکی از بازارهای مهم صادرکنندگان چینی تبدیل کرده است.
در همین حال، شرکت‌های اروپایی فروش در چین را دشوارتر از گذشته می‌بینند؛ بازاری که زمانی بزرگ، سریع‌الرشد و سودآور بود. بسیاری از شرکت‌های اروپایی کارخانه و زنجیره تامین محلی در چین دارند و همین موضوع صادرات از اروپا را محدود می‌کند. در نتیجه، مازاد تجارت کالایی چین با اتحادیه اروپا از سال ۲۰۱۹ بیش از دو برابر شده و به ۴۲۰میلیارد دلار رسیده است. صنعت خودرو بیش از بسیاری از بخش‌ها آسیب دیده است. چین که زمانی موتور سودآوری خودروسازان اروپایی بود، اکنون تولیدکنندگانی دارد که خودروهای جدید را سریع‌تر و ارزان‌تر از رقبای اروپایی وارد بازار می‌کنند. تولید خودرو در اتحادیه اروپا نسبت به سطح پیش از همه‌گیری کووید ۱۷ درصد کاهش یافته و بخشی از ظرفیت بلااستفاده کارخانه‌ها نیز به رقبای چینی اجاره داده شده است. بر اساس تحلیل مک‌کینزی، اروپا در سال ۲۰۲۴ در سه صنعت دارو، الکترونیک و صنایع شیمیایی، سرمایه‌گذاری کمتری نسبت به آمریکا و چین جذب کرده است. بخشی از این سرمایه‌گذاری‌ها نیز به دلیل انرژی ارزان‌تر یا دور زدن تعرفه‌ها، خارج از اروپا انجام می‌شود.
اروپا محکوم به افول نیست
این عوامل تصویری تیره ترسیم می‌کنند، اما به معنای افول کل صنعت اروپا نیست. فشارها از نظر جغرافیایی و بخشی متمرکز هستند. اریک هایمان از دویچه‌بانک اشاره می‌کند که سهم صنعت تولیدی از کل ارزش افزوده اتحادیه اروپا طی سال‌های اخیر تقریبا ثابت و حدود ۱۶ درصد بوده است. اشتغال تولیدی نیز از سه‌ماهه نخست ۲۰۲۳ حدود ۲ درصد کاهش یافته، اما در همین دوره، تعداد مشاغل با مهارت بالا مانند مهندسان و تکنسین‌ها ۷ درصد افزایش یافته است. تهدید چین نیز آن‌گونه که تصور می‌شود فراگیر نیست. سایمون اونت از مدرسه کسب‌وکار IMD سوئیس با بررسی داده‌های تجاری معتقد است روایت مربوط به سیل کالاهای ارزان چینی که تولیدکنندگان اروپایی را کنار می‌زند، اغراق‌آمیز است.
از سال ۲۰۲۳، حجم واردات اتحادیه اروپا از چین تنها اندکی بیشتر از واردات همان کالاها از سایر نقاط جهان افزایش یافته است. البته واردات برخی کالاهای چینی به‌شدت افزایش یافته و در محصولاتی مانند خودروهای برقی، مبلمان و برخی مواد شیمیایی، رقابت مستقیم با تولیدکنندگان اروپایی ایجاد کرده است. با این حال، بخش قابل‌توجهی از واردات چین را کالاهای واسطه‌ای تشکیل می‌دهد. این محصولات برای برخی تولیدکنندگان اروپایی تهدید محسوب می‌شوند، اما برای خریداران اروپایی می‌توانند هزینه تولید را کاهش دهند. مطالعه بانک مرکزی اروپا نیز نشان داده است که در فاصله ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲، صنایعی که در معرض واردات کالاهای واسطه‌ای چینی بودند، رشد سالانه تولید صنعتی بیشتری تجربه کردند؛ درحالی‌که واردات کالاهای نهایی اثر معکوسی داشت.
سازگاری با شرایط جدید
شرکت‌های اروپایی برای مقابله با فشار انرژی و رقابت چین به افزایش بهره‌وری، توسعه انرژی تجدیدپذیر و پوشش ریسک انرژی روی آورده‌اند. برخی نیز با کاهش وابستگی به تولید سنتی، به سمت خدمات، نرم‌افزار و قراردادهای تعمیر و نگهداری حرکت کرده‌اند. صادرات خدمات اروپا در سال ۲۰۲۴ به ۴۶۰میلیارد دلار رسید که نسبت به دو سال قبل ۲۱ درصد افزایش داشت. در این میان، هوش مصنوعی و اتوماسیون می‌توانند مسیر تازه‌ای برای افزایش بهره‌وری صنعتی اروپا ایجاد کنند. آلمان پس از سنگاپور و کره‌جنوبی، سومین کشور جهان از نظر تعداد روبات‌های صنعتی به ازای هر کارمند است و سوئد و دانمارک نیز فاصله چندانی با آن ندارند. قیمت بالای انرژی و رقابت چین مشکلات واقعی صنعت اروپا هستند، اما این فشارها تاکنون بیشتر بخش‌های مشخصی از صنعت را تحت‌تاثیر قرار داده‌اند. اروپا همچنان از شرکت‌های صنعتی پیشرو، نیروی کار ماهر و بازار مصرفی بزرگی برخوردار است. بنابراین، تولیدکنندگان اروپایی با وجود ضربه‌های اخیر، هنوز با پایان راه فاصله دارند.
