نااطمینانیهای اقتصادی و جهش قیمتها؛ بازار روغن موتورهای تقلبی را گسترش داده است
چراغ چِک صنعت روانکار
بررسی بازار نشان میدهد قیمت برخی از روغنموتورهای ۴ لیتری پرمصرف اکنون به محدوده ۱.۳ تا ۱.۷میلیون تومان رسیده است. در برخی برندها نیز این قیمت به حدود ۲میلیون و ۵۰۰ هزار تومان نیز میرسد. درحالیکه همین محصولات در سال گذشته با قیمتهای به مراتب پایینتر عرضه میشدند. فعالان این صنعت معتقدند همزمانی رشد نرخ ارز، افزایش هزینه تامین مواد اولیه وارداتی، نوسانات بازارهای جهانی انرژی و اختلال در برخی مسیرهای تجاری منطقهای، ساختار هزینه تولید را به شکل محسوسی دستخوش تغییر کرده است.
در چنین شرایطی، افزایش قیمت محصول نهایی تنها یکی از پیامدهای قابل مشاهده بحرانی است که آثار آن در تمامی حلقههای زنجیره ارزش صنعت روانکار قابل ردیابی است. کارشناسان هشدار میدهند ادامه بیثباتی در بازار مواد اولیه میتواند علاوه بر افزایش هزینه تولید، انگیزه سرمایهگذاری و برنامهریزی بلندمدت را نیز در این صنعت کاهش دهد. از سوی دیگر، فشار هزینهای بر تولیدکنندگان و توزیعکنندگان در نهایت به مصرفکننده منتقل میشود و همزمان زمینه را برای گسترش بازار محصولات بیکیفیت و تقلبی فراهم میکند.
فشار بر زنجیره؛ از تولید تا مصرف
علیرضا آمار محمدی، کارشناس صنعت روانکار، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با تشریح دلایل افزایش قیمت روغن موتور و پیامدهای آن بر زنجیره تولید و مصرف، گفت: مهمترین مسالهای که امروز بازار با آن مواجه است، نبود ثبات در بخش تامین مواد اولیه و قیمتگذاری است. موضوعی که انگیزه تولید را کاهش داده و همزمان مصرفکنندگان را نیز با فشار بیشتری مواجه کرده است. متاسفانه در مدت اخیر افزایش قیمت در بازار روانکارها اتفاق افتاده و بخشی از آن نیز کاملا قابل پیشبینی بود. مهمترین عامل، افزایش هزینه مواد اولیه است. بخش قابلتوجهی از مواد اولیه مورد استفاده در صنعت روانکار، به ویژه افزودنیهایی که برای تولید روغن موتور خودروهای جدید و صنایع مدرن استفاده میشود، وارداتی هستند و به همین دلیل هرگونه افزایش نرخ ارز مستقیما روی قیمت تمامشده محصول اثر میگذارد.
وی افزود: در کنار نرخ ارز، عوامل دیگری نیز وجود دارد که نباید از آنها غافل شد. قیمت جهانی نفت و فرآوردههای نفتی یکی از این عوامل است. هر زمان قیمت نفت در بازارهای جهانی افزایش پیدا میکند، طبیعتا قیمت بسیاری از مشتقات و مواد اولیه مرتبط نیز افزایش خواهد یافت. از طرف دیگر، بخشی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت روانکار ایران از طریق امارات وارد کشور میشود یا از مسیر این کشور به ایران میرسد. در نتیجه هرگونه تنش منطقهای، اختلال در مسیرهای تجاری یا محدودیتهای بینالمللی میتواند مستقیما بر هزینه تامین مواد اولیه اثر بگذارد. در کنار همه این موارد، هیجانات منفی حاکم بر بازار نیز نقش مهمی در افزایش قیمتها دارد. زمانی که فعالان اقتصادی نسبت به آینده اطمینان ندارند، تصمیمهای اقتصادی نیز تحتتاثیر این نااطمینانی قرار میگیرند. به همین دلیل در کنار عوامل واقعی افزایش قیمت، باید به نقش فضای روانی بازار و تورم انتظاری نیز توجه کرد.
سایه نااطمینانی بر بازار روانکار
آمارمحمدی با اشاره به نقش تورم انتظاری در بازار روانکارها گفت: آمارهای رسمی نرخ تورم را در محدوده مشخصی اعلام میکنند اما بازار معمولا محاسبات خودش را دارد. زمانی که تولیدکننده، توزیعکننده یا مصرفکننده نسبت به آینده اطمینان نداشته باشند، همه تلاش میکنند خود را برای افزایش بیشتر قیمتها آماده کنند. همین مساله باعث میشود بازار وارد چرخهای از افزایش قیمت و نااطمینانی شود. یکی از مشکلات اصلی این است که فعالان بازار نمیدانند قیمتها در روزها و هفتههای آینده چه روندی خواهد داشت. این عدم ثبات باعث میشود تصمیمگیری اقتصادی دشوار شود.
این کارشناس ارشد صنعت روانکار با بیان اینکه افزایش قیمتها تنها به مصرفکننده آسیب نمیزند، گفت: وقتی قیمتها افزایش پیدا میکند همه نگاهها به سمت مصرفکننده میرود و تصور عمومی این است که تنها خریدار نهایی متضرر شده است، درحالیکه تولیدکننده نیز آسیب جدی میبیند. تولیدکننده امروز برای تامین مواد اولیه با مشکلات بسیار بیشتری نسبت به گذشته مواجه است و همین موضوع انگیزه تولید را کاهش میدهد. نوسانات شدید قیمتها باعث شده تولیدکننده حتی نتواند درباره هزینههای آینده خود برآورد دقیقی داشته باشد.
آمار محمدی ادامه داد: وقتی انگیزه تولید کاهش پیدا کند، عرضه نیز تحتتاثیر قرار میگیرد. این یک اصل اقتصادی است که هر زمان عرضه کاهش پیدا کند و تقاضا در سطح قبلی باقی بماند، بازار با فشار بیشتری مواجه خواهد شد. به همین دلیل بخشی از مشکلات فعلی بازار ناشی از همین کاهش انگیزه برای تولید است. وی درباره تاثیر این شرایط بر شبکه توزیع نیز گفت: حلقه دوم زنجیره یعنی توزیعکنندگان نیز با مشکلات خاص خود روبهرو هستند. زمانی که قیمتها به صورت مستمر تغییر میکند، دستگاههای نظارتی ناچارند کنترل بیشتری بر بازار داشته باشند و این مساله فرآیند توزیع را پیچیدهتر میکند.
آمار محمدی افزود: در چنین شرایطی همواره این سوال مطرح است که یک کالا با چه قیمتی خریداری شده و با چه قیمتی باید فروخته شود. تشخیص این موضوع در بازاری که هر روز با نوسان قیمت مواجه است کار آسانی نیست. همین مساله هزینههای نظارتی را افزایش میدهد و در عین حال فعالیت اقتصادی را نیز دشوارتر میکند. به گفته وی، توزیعکنندگان نیز مانند تولیدکنندگان با نااطمینانی مواجه هستند و نمیتوانند با اطمینان نسبت به آینده تصمیمگیری کنند. در نتیجه بخشی از انگیزه فعالیت در این بخش نیز تحتتاثیر شرایط موجود قرار گرفته است.
گسترش بازار کالاهای تقلبی
آمارمحمدی درباره تاثیر این وضعیت بر مصرفکنندگان گفت: طبیعی است که مصرفکننده آخرین حلقه زنجیره و در عین حال آسیبپذیرترین بخش آن باشد. زمانی که یک کالا طی مدت کوتاهی با افزایش قیمت قابلتوجهی مواجه میشود، نخستین مسالهای که برای مصرفکننده ایجاد میشود کاهش قدرت خرید است. بسیاری از مصرفکنندگان قیمتهای فعلی را با قیمتهایی که چند ماه قبل پرداخت کردهاند مقایسه میکنند و طبیعتا پذیرش این افزایشها برای آنها دشوار است. اما مشکل زمانی جدیتر میشود که بخشی از مصرفکنندگان به دلیل محدودیت مالی به سمت کالاهای ارزانتر حرکت کنند.
این کارشناس صنعت روانکار با هشدار نسبت به افزایش عرضه محصولات تقلبی در بازار گفت: یکی از آسیبهای پنهانی که معمولا کمتر به آن توجه میشود، رشد بازار کالاهای تقلبی است. هر زمان فاصله میان قیمت کالاهای اصلی و توان خرید مصرفکننده افزایش پیدا کند، فضایی برای سوءاستفاده برخی افراد ایجاد میشود. مصرفکنندهای که توان خرید محصول اصلی را ندارد، ممکن است به سمت کالاهایی برود که قیمت پایینتری دارند اما لزوما از کیفیت مناسبی برخوردار نیستند. در چنین شرایطی صنعت تقلب فرصت رشد پیدا میکند و بخشی از بازار را در اختیار میگیرد. آمارمحمدی تاکید کرد: بسیاری از خریداران اطلاعات فنی کافی برای تشخیص کالای اصلی از تقلبی ندارند و همین موضوع میتواند خسارتهای قابلتوجهی را به خودروها و مصرفکنندگان وارد کند. به همین دلیل افزایش قیمتها فقط یک مساله اقتصادی نیست و میتواند پیامدهای فنی و حتی ایمنی نیز به همراه داشته باشد.
اثر افزایش هزینه بر فرآیند تولید
وی درباره تاثیر افزایش قیمتها بر اجزای مختلف زنجیره تولید نیز گفت: هزینه تولید روغن موتور تنها به روغن پایه و افزودنیها محدود نمیشود. بخشهای مختلفی از جمله بستهبندی، ظروف پلاستیکی، کارتن، حملونقل، نیروی انسانی، انرژی و سایر هزینههای تولید در قیمت نهایی محصول نقش دارند. آمار محمدی افزود: طی ماههای اخیر تقریبا همه این بخشها با افزایش هزینه مواجه بودهاند. ظروف پلاستیکی و مواد پلیمری مورد استفاده در بستهبندی افزایش قیمت داشتهاند، هزینههای حملونقل رشد کرده و هزینههای نیروی کار نیز افزایش یافته است. بنابراین حتی اگر مواد اولیه اصلی ثابت بمانند، باز هم بخشی از افزایش قیمت ناشی از رشد سایر هزینههای تولید خواهد بود. حقوق و دستمزد، انرژی و سایر هزینههای جاری نیز فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کردهاند. به همین دلیل تولیدکنندگان با مجموعهای از هزینههای آشکار و پنهان مواجه هستند که در نهایت بر قیمت تمامشده محصول اثر میگذارد.
وی افزود: اگر ثبات در ابتدای زنجیره ایجاد شود، تولیدکننده با آرامش بیشتری تولید میکند، توزیعکننده در چارچوب شفافتری فعالیت خواهد داشت و مصرفکننده نیز با نوسانات شدید قیمتی روبهرو نخواهد شد. به اعتقاد من عبور از شرایط فعلی نیازمند همکاری همه بخشها و درک مشترک از شرایط اقتصادی کشور است. امروز مهمترین مطالبه فعالان صنعت روانکار، ایجاد همین ثبات در زنجیره تامین و قیمتگذاری است؛ موضوعی که میتواند از تولیدکننده تا مصرفکننده را از فشارهای موجود رها کند.
