الزامات تربیتی دانشآموزان آینده
موضوع سند تحول، بسیار زیربناییتر از انتقاداتی است که اکنون مطرح میشود. تاریخچه سند تحول به سال ۱۳۹۰ برمیگردد. نسخه آن در مشهد تایید و توسط حاجیبابایی، وزیر وقت آموزشوپرورش، ابلاغ شد. پرداختن به سند تحول ابعاد مختلفی دارد. بحث در نظر نگرفتن ظرفیتهای واقعی حتما وجود دارد، اما مساله مهمتر این است که در خود سند تاکید شده هر پنج سال یکبار باید بازبینی شود. اولین سوالی که به ذهن میرسد این است که این سند تاکنون چند بار بازبینی شده است؟ سند تحول بر شش ساحت تاکید میکند و میگوید دانشآموز باید در ۶ ساحت تربیت شود. هدف آن نیز تعلیم و تربیت است که هدف درستی محسوب میشود. با این حال، مساله اصلی به ضرورت بازنگری در این ساحتها بازمیگردد.
سوال اساسی اینجاست که از سال ۱۳۹۰ تاکنون، یعنی حدود ۱۵سال، جهان با تغییرات جدی مواجه شده است. مرزهای جغرافیایی کشورها دیگر از یکدیگر قابل تفکیک نیستند. مرز کلاس درس نیز دیگر آجرها نیستند، بلکه کلیکهایی هستند که در فضای مجازی انجام میشوند. در این راستا، آیا نباید ساحتی به این ساحتهای ششگانه اضافه میشد؟ در خود سند تاکید شده که هر پنج سال یکبار باید آن را بازبینی کرد، برخی موارد را اصلاح یا حذف کرد و مفاهیم جدیدی به آن افزود. با این حال، این سند چند بار اصلاح شده است؟ مساله دوم به عملکرد دولتهای مختلف بازمیگردد. از سال ۱۳۹۰ تاکنون، دولتهای مختلفی روی کار آمدهاند؛ از آن زمان تاکنون چهار نفر سکاندار دولت شدهاند اما تاکنون اقدامی در راستای اجراییشدن این سند انجام ندادهاند.
به بیان دیگر، سندی که چهار رئیسجمهور با سلایق سیاسی و رویکردهای متفاوت با آن مواجه بودهاند، همچنان در مرحله اجرا با مشکل روبهرو است. در مقطعی، مجموعهای از مدارس به ترویج سند ۲۰۳۰ در دوره دولت روحانی متهم شدند. با این حال، حتی برخی از منتقدان سند ۲۰۳۰ نیز یکبار آن را بهطور کامل مطالعه نکرده بودند. باید توجه کرد که چهار رئیسجمهور با سلایق مختلف در دوره مسوولیت خود نتوانستهاند این سند را اجرا کنند. بنابراین، باید به این پرسش اساسی بازگشت که ظرفیتهای مورد تاکید سند، تا چه اندازه با امکانات موجود کشور از نظر نهادی، مالی و حرفهای تناسب داشته است؟ پاسخ به این پرسش قطعا منفی است.
عدم هماهنگی ظرفیتها
مشکل آنجاست که اجرای این مفاهیم به بدنهای از آموزشوپرورش سپرده شده که نه آموزش لازم را دیده، نه درک درستی از ویژگیهای دانشآموز تراز دارد و نه آمادگی کافی برای اجرای سند را کسب کرده است. درواقع، مساله توانمندسازی معلمان در این فرآیند نادیده گرفته شده است. اجرای یک سند پیشرفته به نیروی انسانی متناسب با آن نیاز دارد. نمیتوان سندی با این سطح از اهداف و مفاهیم را در اختیار افرادی قرار داد که برای اجرای آن آماده نشدهاند. در این زمینه، باید پرسید چه تعداد دوره توانمندسازی برای معلمان برگزار شده است؟ بخش عمده دورههای برگزارشده به تبیین سند تحول اختصاص داشته، درحالیکه مساله اصلی چگونگی اجرای آن در مدارس و بهویژه در کلاس درس است.
منابع مختلفی نیز برای معرفی و تبیین سند منتشر شده، اما میزان مطالعه این منابع توسط معلمان و تاثیر آنها بر عملکرد آموزشی مشخص نیست. در نهایت، باید پرسید این مفاهیم تا چه اندازه به مرحله اجرا رسیدهاند؟ در این سند، تصویر نسبتا مترقیای از کودک ترسیم شده است، اما در عمل، معلمانی که مسوولیت اجرای سند را برعهده دارند، با مشغلهها و دغدغههای متعدد زندگی، بهویژه مسائل معیشتی، مواجهاند. در چنین شرایطی، فرصت کافی برای تفکر درباره چگونگی تربیت دانشآموزان آینده و به روزرسانی دانش و مهارتهای حرفهای معلمان باقی نمیماند. تربیت دانشآموز فردا با تفکر دیروز امکانپذیر نیست.
ضرورت به روزرسانی چشمانداز آموزشی
از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵، جهان تغییرات گستردهای را تجربه کرده است. جنگها، کمبودها، قحطیها و همهگیری کرونا، زندگی و سبک زندگی مردم را تغییر دادهاند. کرونا حتی نگاه جامعه به آموزش را نیز دگرگون کرد. در گذشته به دانشآموزان توصیه میشد وارد فضای مجازی نشوند، اما در دوران کرونا، خود نظام آموزشی دانشآموزان را به استفاده گسترده از فضای مجازی سوق داد. ورود به فضای مجازی صرفا به معنای شرکت در کلاسهای آنلاین نیست، بلکه به معنای برقراری ارتباط با جهان و دسترسی به طیف گستردهای از محتواها و فرهنگهاست. دانشآموز در این فضا تنها محتوای آموزشی ارائهشده در کلاس را دریافت نمیکند، بلکه از طریق جستوجو به انواع محتوا دسترسی پیدا میکند و در معرض فرهنگها و اطلاعات مختلف قرار میگیرد. به این ترتیب، نظام آموزشی علاوه بر سایر مشکلات، با ضعف مجریان سند، یعنی معلمان ناآماده و فاقد مهارتهای لازم، مواجه شد. در نتیجه، سند به توفیقاتی که انتظار میرفت دست پیدا نکرد.
از سوی دیگر، برای تدوین سند تحول، تحقیقات و مطالعات گستردهای انجام شد و گروه مشخصی از افراد طی سالهای مختلف روی آن کار کردند. با این حال، پس از انتشار سند در سال ۱۳۹۰، تمرکز اصلی بر اجرای آن قرار گرفت و بازبینی و به روزرسانی مفاهیم آن در اولویت قرار نگرفت. این تاکید بر اجرا، بدون بازنگری در مفاهیم و به روزرسانی سند، باعث شد مجریان آن نیز هنگام مواجهه با مفاهیم سند دچار تعارض شوند. معلم جوانی که تغییرات جهان را در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵ مشاهده کرده، ممکن است نتواند خود را با برخی مفاهیم و رویکردهای سند همراه کند. در چنین شرایطی، اجرای این مفاهیم در کلاس درس نیز با دشواری مواجه میشود.
بازبینی هدف حضور در مدرسه
در شرایط جدید، دیگر نمیتوان مدرسه را صرفا محلی برای یادگیری محتوای کتابهای درسی متمرکز آموزش و پرورش دانست. در چنین وضعیتی، این پرسش مطرح میشود که دانشآموزان با چه هدفی باید به مدرسه بیایند؟ آیا مدارس به سمت مهارتآموزی حرکت کردهاند؟ جایگاه مهارتآموزی در سند تحول کجاست؟ چه میزان بر آن تاکید شده و نظام آموزشی تا چه اندازه ظرفیت اجرای آن را دارد؟
در مجموع، به نظر میرسد باید از تمرکز صرف بر اجرای سند تحول فاصله گرفت. در جلسات و همایشهای آموزش و پرورش، مدیران و معاونان آموزشی همچنان این پرسش مطرح میشود که سند تحول چه شد و اقدامات انجامشده تا چه اندازه با مفاد آن مطابقت دارد. درحالیکه شاید مساله اصلی، ضرورت بازنگری در ریلگذاری نظام آموزشی باشد. ریلگذاری انجامشده در نظام آموزشوپرورش نیازمند بازنگری است. مفاهیم فلسفی بنیادین مطرحشده در سند نیز باید متناسب با تحولات جدید بازبینی شوند. اگر این مفاهیم به روزرسانی نشوند، در شرایطی که دانشآموزان در دنیای دیجیتال زندگی میکنند و خود به یادگیرندگان فعالی تبدیل شدهاند، سند نمیتواند پاسخگوی نیازهای آموزشی آنها باشد.
بهجای تاکید بر اختصاص بودجه، تشکیل کارگروه و برگزاری برنامههای مختلف برای جا انداختن سند، باید بازنگری در آن در اولویت قرار بگیرد. اصل وجود یک سند راهبردی برای نظام آموزشوپرورش ضروری است، اما نمیتوان به سندی که پانزده سال از تدوین آن گذشته، بدون توجه به تغییرات جهان و بدون انجام مطالعات بهروز، همچنان بهعنوان نقشه راه نظام آموزشی اتکا کرد. در نهایت، تاکید بیش از حد بر پیادهسازی سندی که از نظر مفهومی و اجرایی نیازمند بازنگری است، لزوما نظام آموزش و پرورش را به سرانجام مطلوبی نمیرساند.
* پژوهشگر و مدرس حوزه آموزش


