چگونه میتوان رتبه اعتباری را افزایش داد؟
سنجش موفقیت در اعتبارسنجی
فائزه پوزش: در نظام مالی و اعتباری، آنچه بیش از ثروت اهمیت دارد، رتبه اعتباری است. با این شاخص بانکها، لندتکها و پلتفرمهای خرید اعتباری با تکیه بر آن درباره اعطای وام، اعتبار خرید کالا و حتی حذف ضامن تصمیم میگیرند. رتبهای که نه با میزان پول، بلکه با رفتار مالی افراد ساخته میشود. اما این رتبه چگونه محاسبه میشود، چه عواملی آن را کاهش یا افزایش میدهد و چگونه میتوان آن را به سطحی رساند که مسیر دریافت تسهیلات هموارتر شود؟ در سالهای اخیر، رتبه اعتباری به یکی از موضوعات مهم در حوزه مالی تبدیل شده و حالا دیگر فقط دغدغه فعالان اقتصادی نیست، بلکه پای آن به بسیاری از خانوادهها هم باز شده است. اما چرا رتبه اعتباری تا این اندازه اهمیت پیدا کرده است؟
واقعیت این است که این روزها برای گرفتن وام از بانکها، استفاده از خدمات «الان بخر، بعدا پرداخت کن» (BNPL)، دریافت اعتبار از لندتکها و فینتکها و حتی خرید اقساطی از فروشگاههای بزرگ لوازم خانگی، داشتن رتبه اعتباری مناسب یک امتیاز مهم و گاهی حتی یک شرط ضروری است. به همین دلیل هم خیلیها به دنبال این هستند که بدانند چگونه میتوانند رتبه اعتباری بهتری داشته باشند. با این حال، هنوز خیلیها تصور میکنند هر کسی پولدارتر باشد، حتما رتبه اعتباری بالاتری هم دارد، در حالی که این تصور کاملا اشتباه است. رتبه اعتباری ارتباط مستقیمی با میزان ثروت یا دارایی افراد ندارد، بلکه نشان میدهد یک فرد تا چه اندازه به تعهدات مالی خود پایبند بوده است.
پرداخت بهموقع اقساط وام، نداشتن چک برگشتی، خوشحسابی در استفاده از پلتفرمهای خرید اقساطی و چهار قسطه، پرداخت منظم اقساط وامهای قرضالحسنه و به طور کلی خوشقول بودن در انجام تعهدات مالی، از مهمترین عواملی هستند که روی رتبه اعتباری افراد اثر میگذارند. اما رتبه اعتباری چگونه ساخته میشود؟ چه عواملی باعث میشوند این رتبه بهتر یا بدتر شود و داشتن یک رتبه اعتباری خوب چه مزایایی برای افراد دارد؟ دنیای اقتصاد در این گزارش تلاش کرده است به همه این پرسشها پاسخ دهد و نگاهی جامع به سازوکار رتبه اعتباری و نقش آن در زندگی مالی افراد داشته باشد.
رتبه اعتباری چیست؟
اعتبارسنجی فرآیندی است که در آن سابقه و رفتار مالی افراد، شرکتها یا حتی دولتها بررسی میشود تا میزان توانایی و پایبندی آنها به بازپرداخت بدهیها و انجام تعهدات مالی ارزیابی شود. به بیان ساده، اعتبارسنجی مشخص میکند که احتمال بازپرداخت بهموقع و کامل بدهیهای یک فرد یا بنگاه اقتصادی تا چه اندازه است. نتیجه این فرآیند در قالب یک امتیاز اعتباری و رتبه اعتباری ارائه میشود. در ایران، امتیاز اعتباری معمولا در بازه ۲۵۰ تا ۹۰۰ قرار دارد؛ هرچه این امتیاز به ۹۰۰ نزدیکتر باشد، نشاندهنده سابقه مالی بهتر و ریسک اعتباری کمتر فرد است. این امتیاز سپس در قالب رتبههای A تا E و زیرگروههای A1 تا E3 طبقهبندی میشود تا بانکها، موسسات مالی و شرکتهای ارائهدهنده خدمات اعتباری بتوانند با دقت بیشتری درباره اعطای تسهیلات یا اعتبار به متقاضیان تصمیمگیری کنند.
رتبه اعتباری افراد تنها به پنج گروه A، B، C، D و E تفکیک و هر یک از این گروهها نیز به سه زیرگروه 1، 2 و 3 تقسیمبندی شدهاند. به این ترتیب، بالاترین رتبه اعتباری A1 و پایینترین رتبه E3 است. در واقع هرچه فرد به سمت رتبه A1 نزدیکتر باشد، از نظر نظام اعتبارسنجی خوشحسابتر و کمریسکتر ارزیابی میشود و هرچه رتبه به سمت E3 حرکت کند، نشاندهنده افزایش ریسک اعتباری و سابقه نامناسبتر در ایفای تعهدات مالی است. این رتبهبندی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین معیارهای بانکها، موسسات مالی و شرکتهای لندتک برای تصمیمگیری درباره اعطای تسهیلات تبدیل شده است. به گونهای که افرادی که در گروه A و در برخی موارد B1 قرار دارند، در تعدادی از بانکها این امکان را دارند که برای برخی تسهیلات، بدون معرفی ضامن و تا سقف مشخصی وام دریافت کنند. البته مبلغ وام، نوع تسهیلات و شرایط دریافت آن در هر بانک متفاوت است و به سیاستهای اعتباری همان بانک بستگی دارد.
از سوی دیگر، بسیاری از لندتکها و پلتفرمهای ارائهدهنده اعتبار نیز هنگام پرداخت وام نقدی یا اعتبار خرید کالا، رتبه اعتباری متقاضی را یکی از اصلیترین معیارهای خود قرار میدهند. در اغلب این پلتفرمها، متقاضیانی که در رتبههای A، B و در برخی موارد C قرار دارند، شانس بیشتری برای دریافت اعتبار دارند؛ درحالیکه افراد با رتبههای D و E یا امکان دریافت اعتبار را ندارند یا تنها با شرایط سختگیرانهتر و سقف اعتباری پایینتر میتوانند از این خدمات استفاده کنند.
رتبه اعتباری را چگونه افزایش دهیم؟
شاید مهمترین پرسشی که این روزها برای بسیاری از متقاضیان وام و خرید اعتباری مطرح است، این باشد که چگونه میتوان رتبه اعتباری ساخت یا آن را بهبود داد؟ پاسخ این سوال به سابقه مالی افراد بستگی دارد. به طور کلی، متقاضیان را میتوان به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول، افرادی که هیچ سابقه اعتباری ندارند: این گروه تاکنون هیچ وامی از شبکه بانکی دریافت نکردهاند، از خدمات خرید اقساطی یا پلتفرمهای «الان بخر، بعدا پرداخت کن» (BNPL) استفاده نکردهاند و در نتیجه، هیچ سابقهای در نظام اعتبارسنجی ندارند. به بیان دیگر، این افراد هنوز «پرونده اعتباری» برای خود نساختهاند.
برای این دسته، سادهترین راه آغاز مسیر اعتبارسازی، استفاده از پلتفرمهای خرید چهارقسطه و BNPL است. البته نکته مهم اینجاست که صرف خرید اعتباری باعث افزایش رتبه اعتباری نمیشود؛ آنچه اهمیت دارد، پرداخت بهموقع اقساط است. هر قسطی که بدون تاخیر پرداخت شود، یک گام مثبت در پرونده اعتباری فرد ثبت خواهد شد. پس از گذشت چند ماه و شکلگیری سابقه اعتباری، افراد میتوانند با دریافت وامهای خرد، تسهیلات خرید کالا یا وامهای بانکی با مبالغ پایین و بازپرداخت منظم آنها، بهتدریج رتبه اعتباری خود را ارتقا دهند.
گروه دوم، افرادی که سابقه وام دارند اما رتبه اعتباری آنها پایین است: دسته دوم، افرادی هستند که طی سالهای گذشته از بانکها یا لندتکها تسهیلات دریافت کردهاند، اما به دلیل تاخیر در پرداخت اقساط یا سایر سوابق منفی، رتبه اعتباری مناسبی ندارند. برای این افراد، مهمترین راهکار، اصلاح رفتار مالی است. پرداخت منظم اقساط وامهای قرضالحسنه برای چند ماه متوالی، تسویه اقساط معوق پیش از بهروزرسانی گزارش اعتبارسنجی در پایان هر ماه، پرداخت بهموقع اقساط وامهای بانکی و لندتکی و جلوگیری از ایجاد هرگونه سابقه منفی جدید، مهمترین اقداماتی است که میتواند به بهبود رتبه اعتباری آنها کمک کند.
بر اساس سازوکار اعتبارسنجی، گزارش اعتباری افراد در پایان هر ماه بهروزرسانی میشود. عواملی مانند اقساط معوق، داشتن بیش از دو قسط پرداختنشده، چک برگشتی، تاخیر در بازپرداخت تسهیلات و حتی ضامن شدن برای فردی که اقساط خود را به موقع پرداخت نمیکند، میتوانند رتبه اعتباری را کاهش دهند. در مقابل، اگر فرد برای چند ماه متوالی تمامی تعهدات مالی خود را بدون تاخیر انجام دهد، رتبه اعتباری او بهتدریج بهبود پیدا میکند و در بسیاری از موارد میتواند از رتبههای پایین به گروه B برسد. همچنین، در صورتی که طی ۱۲ تا ۱۸ ماه هیچ سابقه منفی جدیدی در پرونده اعتباری فرد ثبت نشود، بخش قابلتوجهی از آثار منفی گذشته از گزارش اعتباری او حذف شده و مسیر دریافت تسهیلات برای وی هموارتر خواهد شد. در نهایت، کارشناسان معتقدند رتبه اعتباری یکشبه ساخته نمیشود و یکشبه هم از بین نمیرود این شاخص، حاصل رفتار مالی افراد در طول زمان است و هر پرداخت بهموقع، گامی در جهت افزایش اعتبار مالی و هر تاخیر، گامی در مسیر کاهش آن خواهد بود.
خوشحسابی مهمتر از ثروت
یکی از رایجترین باورهای اشتباه درباره رتبه اعتباری این است که افراد ثروتمند، به طور خودکار از رتبه اعتباری بالاتری برخوردارند. درحالیکه واقعیت کاملا برعکس است؛ رتبه اعتباری نه میزان دارایی افراد را میسنجد و نه درآمد آنها را، بلکه رفتار مالی آنها را ارزیابی میکند. در نظام اعتبارسنجی، آنچه اهمیت دارد میزان پایبندی افراد به تعهدات مالی است؛ اینکه اقساط وام را به موقع پرداخت کردهاند یا خیر، چک برگشتی داشتهاند یا نه، بدهی معوق دارند یا خیر و در استفاده از تسهیلات بانکی و اعتبارات لندتکی تا چه اندازه خوشحساب بودهاند. بنابراین، ممکن است فردی درآمد و دارایی قابلتوجهی داشته باشد، اما به دلیل تاخیرهای مکرر در پرداخت اقساط یا بیتوجهی به تعهدات مالی، رتبه اعتباری مناسبی نداشته باشد.
در مقابل، فردی را تصور کنید که در طول سالهای گذشته تنها یک یا دو وام خرد دریافت کرده، اما تمامی اقساط خود را بدون حتی یک روز تاخیر پرداخت کرده است. اگرچه این فرد ممکن است از نظر درآمد یا دارایی در سطح متوسط جامعه قرار داشته باشد، اما از نگاه نظام اعتبارسنجی، مشتری کمریسکتری محسوب میشود و در نتیجه میتواند رتبه اعتباری بالاتری نسبت به فردی ثروتمند اما بدحساب داشته باشد. همین تفاوت باعث شده است که امروز بسیاری از بانکها و پلتفرمهای ارائهدهنده تسهیلات، پیش از آنکه به میزان دارایی متقاضی توجه کنند، گزارش اعتبارسنجی او را بررسی کنند. در برخی بانکها و لندتکها نیز افرادی که رتبه اعتباری A و در برخی موارد B دارند، میتوانند برای برخی تسهیلات و تا سقفهای مشخص، بدون معرفی ضامن و صرفا بر اساس اعتبارسنجی، وام یا اعتبار دریافت کنند. به بیان دیگر، در نظام اعتبارسنجی، خوشحسابی یک سرمایه است.
