جهان تا اینجا چگونه از یک فاجعه نفتی اجتناب کرده است؟
جبران عرضه کاهش یافته نفت
این رقم بسیار پایینتر از ۱۲۹ دلاری است که پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ ثبت شد، و اصلا نزدیک به محدوده ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلاری نیست که تحلیلگران در صورت طولانی شدن جنگ ایران پیشبینی کرده بودند. به نظر میرسد عواملی همچون عرضه ذخایر آمریکا و کاهش تقاضای نفت در جهان مانع از این شد که قیمتها به رقم ۱۲۹ دلاری اوایل جنگ اوکراین برسد. بزرگترین شوک عرضه در تاریخ نفت، اکنون با سرعت در حال بزرگتر شدن است. تاکنون حدود ۲میلیارد بشکه نفت، معادل ۵درصد از عرضه سالانه نفت جهان، از دست رفته؛ زیرا تنگه هرمز بسته شده است. هر روزی که این تنگه بسته بماند، کمبود عرضه ۱۴میلیون بشکه دیگر افزایش مییابد. از آنجا که مذاکرات صلح میان آمریکا و ایران متوقف شده، بهنظر میرسد بازگشایی آن هنوز زمان ببرد.
چرا بازارها آرام به نظر میرسند؟
در چنین شرایطی، بازارهای نفت بهطرز عجیبی آرام بهنظر میرسند. قیمت معاملات آتی نفت برنت که اکنون به ۱۰۹ دلار در هر بشکه رسیده، نسبت به اوج نزدیک به ۱۲۰ دلار در ماه آوریل کاهش یافته است. این قیمت همچنان پایینتر از رکورد ۱۲۹ دلاری سال ۲۰۲۲، پس از حمله روسیه به اوکراین، باقی مانده است. قیمتهای نقدی حتی بیشتر کاهش یافتهاند؛ موضوعی که نشان میدهد نفت خام نسبت به اوایل جنگ، فراوانتر شده است. این مازاد کوچک و غیرمنتظره واقعی است، اما نباید بیش از حد از آن احساس آسودگی کرد. ممکن است تنها چند هفته تا یک فاجعه تمامعیار انرژی فاصله داشته باشیم.
دو عامل غیرمنتظره در حال محافظت از جهان در برابر فاجعه نفتی هستند. نخستین عامل آمریکا است. صادرات خالص نفت خام و فرآوردههای پالایششده این کشور پس از کسر واردات به ۹میلیون بشکه در روز رسیده است؛ این میزان معادل تقریبا ۴میلیون بشکه در روز بیشتر از مدت مشابه سال گذشته است. این موضوع نشاندهنده چابکی شرکتهای انرژی آمریکاست که توانستهاند از ذخایر، پالایشگاهها و پایانههای خود برای خدمترسانی به مشتریان خارجی با پرداختهای بالاتر استفاده کنند. همچنین، این وضعیت کارآمدی «ذخایر استراتژیک نفت آمریکا» را تایید میکند؛ ذخایری که دولت از ماه مارس برداشت از آنها را آغاز کرد. این بشکههای اضافی باعث شدند صادرات افزایش یابد، بدون آنکه عرضه داخلی محدود شود.
دومین عامل غیر منتظره حفظ بازار نفت، چین است که اکنون روزانه ۴.۵میلیون بشکه نفت خام کمتر از سال گذشته وارد میکند. این موضوع ناشی از کاهش تقاضای مصرفکنندگان برای سوخت گرانتر است. همچنین تصمیمات دولت چین در این امر دخیل بودهاند. این کشور در آغاز جنگ، صادرات فرآوردههای نفتی توسط پالایشگاهها را ممنوع و به آنها اجازه داد از ذخایر داخلی استفاده کنند. در نتیجه، نیاز پالایشگاهها به نفت خارجی کاهش یافت. این عوامل، بهعلاوه سهمیهبندی مصرف در کشورهای فقیر که باعث کاهش تقاضا شده، آرامش فعلی بازار نفت خام را توضیح میدهد. اما اگر تنگه هرمز همچنان بسته بماند، توفانی در راه خواهد بود و در آن زمان دولتها باید از سیاستهایی که این بحران را مخربتر میکنند، پرهیز کنند.
ذخایر نفتی رو به اتمام
جهان در حالی وارد این جنگ شد که ذخایر نفتی در نزدیکی بالاترین سطح ۱۰ساله قرار داشتند. اکنون که کشورهای واردکننده برای جبران کمبود عرضه خلیج فارس از ذخایر خود استفاده میکنند، ممکن است این ذخایر تا ماه ژوئن به کمترین سطح تاریخ برسند. همچنین، ذخایر عظیم نفت شناور در دریا که تا حدی بهدلیل افزایش صادرات خلیج فارس پیش از جنگ فراهم شده بود اکنون تا حد زیادی تخلیه شده است. حتی ذخایر ملی آمریکا و چین نیز ابدی نیستند، چه برسد به ذخایر اندک کشورهای فقیر. در نتیجه، بهزودی ذخایر خصوصی در کشورهای ثروتمند شروع به تخلیه خواهند کرد. در آن صورت، قیمتها ممکن است هم بهدلیل پایین بودن مطلق سطح ذخایر و هم بهخاطر توزیع نامتوازن جغرافیایی آنها، بهطرزی انفجاری افزایش یابند. فرآوردههای پالایششده نخستین قربانی خواهند بود. توقف صادرات خلیجفارس و کاهش تولید پالایشگاهها در دیگر مناطق، هماکنون ذخایر گازوئیل، بنزین و سوخت جت را کاهش داده و قیمت آنها را بسیار سریعتر از نفت خام بالا برده است. با ناپدید شدن ذخایر، قیمتها باید حتی بیشتر افزایش یابند تا تعادل میان عرضه و تقاضا حفظ شود.
کشتی ثبات در آستانه واژگونی
والاستریت ژورنال نیز در گزارشی به وضعیت ذخایر نفتی پرداخت و اشاره کرد که مازاد گستردهای از نفت خام که در مخازن ذخیرهسازی و کشتیهای در گردش بود، از دو ماه و نیم پیش که تنگه هرمز مسدود شد، اقتصاد جهانی را از رشد انفجاری قیمت نفت منع کرده است. این مازاد عرضه اکنون با سرعت بیسابقهای در حال کاهش است و مدیران و تحلیلگران نفتی پیشبینی میکنند که در صورت باز نشدن تنگه هرمز تا آیندهای نزدیک، آرامش نسبی بازارهای انرژی بر هم زده خواهد شد. اگر تنگه هرمز همچنان بسته بماند، کمبود شدید سوختهای کلیدی و افزایش شدید قیمتها میتواند ظرف چند هفته پدیدار شود.
اگر چین دوباره شروع به خرید بیشتر نفت خام کند، شوک شدیدتر خواهد شد. این کشور با حدود ۱.۲میلیارد بشکه ذخیره، از نظر تئوری میتواند ماهها از واردات گرانقیمت اجتناب کند. اما در عین حال، مایل خواهد بود حاشیه امنیت ذخایر خود را حفظ کند؛ بنابراین ممکن است دوباره به بازار بازگردد. خطر دیگر این است که دونالد ترامپ اعتمادبهنفس خود را از دست بدهد. او و دیگر پوپولیستهای جریان «اول آمریکا» بهویژه اگر این وضعیت قیمت بنزین را به بیش از ۵ دلار در هر گالن برساند، احتمالا نسبت به افزایش صادرات درحالیکه ذخایر داخلی کاهش مییابد، واکنش منفی نشان خواهند داد.
در سال ۲۰۲۲ چنین افزایش قیمتی هم به جیب رانندگان آسیب زد و هم محبوبیت جو بایدن بهعنوان رئیسجمهور را کاهش داد. دولت ترامپ هماکنون در حال بررسی احتمال ممنوعیت صادرات است. اگر چنین ممنوعیتی اعمال شود، قیمتهای جهانی بهسرعت افزایش خواهند یافت. سواحل آمریکا که به واردات وابسته هستند، از افزایش قیمت واردات و هرگونه اقدام تلافیجویانه دیگر صادرکنندگان آسیب خواهند دید. پالایشگاههای آمریکایی نیز با کاهش شدید سود، تولید خود را کم خواهند کرد. اقتصاد جهانی فعلا در میانه توفان انرژی به آرامشی نسبی رسیده است. اما هنوز تا رسیدن به ساحل امن فاصله زیادی دارد. یک تصمیم نسنجیده از سوی آمریکا میتواند بهراحتی این کشتی را واژگون کند.
