بزرگترین بخش تولید ناخالص داخلی در تاریکی دیجیتال چه میکند؟
اثر رکود خدمات بر رشد اقتصاد
اروند جعفرصالحی: نزدیک به یک هفته از خاموشی اینترنت در ایران میگذرد. پس از جنگ 12روزه و تحمیل وضع نااطمینانی ناشی از شرایط نه جنگ و نه صلح به جامعه ایرانی، اقتصاد ایران با مشکلات زیادی روبهرو شده است. در این شرایط که رشد اقتصادی بخشهای کشاورزی و صنعت تحتتاثیر ناترازیهای منابع طبیعی و انرژی، ارقام منفی را تجربه میکند، قطعی اینترنت تیر خلاصی بر پیکر بخش خدمات است. بر اساس آمارهای مرکز آمار ایران، بخش خدمات 53درصد از اشتغال کل و 40درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد. با وجود اهمیت این بخش و تاثیرپذیری آن از قطعی اینترنت، انتظار میرود در صورت ادامه شرایط کنونی تعدیل نیروی کار و وخامت وضعیت اقتصادی خانوارها شدیدتر شود.
بیش از 2 هفته از شروع اعتراضات و نزدیک به یک هفته از قطعی اینترنت در ایران میگذرد؛ اعتراضاتی که از ابتدا، جنبههای اقتصادی پررنگتری نسبت به جنبشهای اجتماعی سالهای اخیر داشته است. همانطور که پیش از این «دنیایاقتصاد» به بررسی ریشههای اقتصادی ناآرامیها پرداخته بود، افزایش تورم و نابرابری درآمدی از یکسو و نبود چشمانداز روشن از پایداری اقتصاد از سوی دیگر باعث شده اقتصاد ایران پیشبینیناپذیرتر از هر زمان دیگری در گذشته شود.
تحولات سیاسی بینالمللی و گسترده شدن فضای نه جنگ و نه صلح که بعد از حمله اسرائیل و آمریکا به کشور حاکم شد، فضای حاکم بر فعالیتهای اقتصادی را سختتر کرده است. به اعتقاد کارشناسان این شرایط به مراتب مخربتر از شرایط جنگی است؛ چرا که با نبود افقی از تداوم فعالیتهای اقتصادی، سرمایهگذاری افت میکند و موتور رشد اقتصادی خاموش میشود. در شرایط نااطمینانی که از یک طرف فشار بر تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی افزایش یافته و از طرف دیگر خانوارها با کوچکتر شدن سفره خود مواجه هستند، به سرانجام رساندن اصلاحات اقتصادی دشوار شده است. در این شرایط، قطعی اینترنت زخم مضاعفی است که بر تن نحیف اقتصاد ایران وارد شده است. نزدیک به یک هفته از قطعی اینترنت بینالملل میگذرد و دورنمایی نیز برای زمان برقراری آن وجود ندارد.
در این حال بسیاری از کسب و کارها که از بستر اینترنت برای کل یا بخشی از عملیات خود بهره میبردند، فلج شدهاند. پس از ناترازی منابع طبیعی و آب که بخش کشاورزی را تحتالشعاع قرار داد و ناترازی انرژی که بخش صنعت را زمینگیر کرد، حالا قطعی اینترنت بخش خدمات را هدف قرار داده است تا به این ترتیب یکی از موتورهای رشد اقتصادی را که اندک رمقی برای ادامه دادن داشت، از کار بیندازد. بر اساس گزارش کنونیبینی مرکز پژوهشهای مجلس از رشد اقتصادی آبانماه سالجاری نسبت به مدت مشابه سال قبل، بخش خدمات رشد 3.7 درصدی داشته است که بیشترین رشد در میان بخشهای اقتصادی بوده است. این رشد مثبت، افت در بخشهای دیگر اقتصادی را پوشش داده است.
سهم 40 درصدی خدمات از اقتصاد
رشد اقتصادی در 14 سال گذشته روندی نوسانی داشته است؛ از رشدهای منفی سالهای 1391، 1392 و سالهای 1397 تا 1399 تا رشدهای مثبت کمرمق سالهای دهه 1400. در سالهای اخیر نیز رشد اقتصادی سالانه حدود 3درصد بوده است که در مقایسه با کشورهای در حال توسعه رقم پایینی به حساب میآید. این رقم در قیاس با آنچه در برنامه هفتم پیشرفت نیز مقرر شده و رشد 8 درصدی را هدف گرفته بود، فاصله قابلتوجهی دارد. در این میان رشد متوسط بخش خدمات با 0.9درصد در بازه 13 ساله 1391 تا 1403 کمترین رشد بخشهای اقتصادی را داشته است، با این حال نوسان رشد این بخش کمتر از بخشهای کشاورزی و صنعت بوده است.
سهم بخشهای مختلف اقتصادی از تولید ناخالص داخلی دید عمیقتری از میزان اهمیت هر بخش میدهد. در اقتصاد ایران بخش صنعت با احتساب نفت، بزرگترین سهم را از ابتدای دهه 1390 دارد. بر اساس دادههای حسابهای ملی مرکز آمار ایران، صنعت 55درصد تولید ناخالص داخلی را در سال 1403 تشکیل داده است. بخش خدمات با 39درصد در مرحله بعدی قرار میگیرد و کشاورزی با 6درصد کمترین سهم را در میان بخشهای مختلف اقتصادی دارد. روند کشورهای توسعهیافته نشان میدهد که بخش کشاورزی در ابتدا بیشترین سهم را داشته است و به مرور با صنعتی شدن بخش صنعت سهم بیشتری را تشکیل میدهد و در مرحله بلوغ توسعهیافتگی بخش خدمات بزرگترین بخش را تشکیل میدهد.
زخم ناترازیها بر تن کشاورزی و صنعت
در سالهای اخیر ناترازی منابع طبیعی و در صدر آن، بحران آب، بخش کشاورزی را تحتتاثیر قرار داده است. از سوی دیگر ناترازی انرژی و در نتیجه قطعی گاز و برق باعث شده وضعیت تولید صنایع مختلف کاهش یابد. با توجه به وجود ناترازیهای کنونی، روند تولید در بخشهای کشاورزی و صنعت مختل شده است. این اختلال خود را در افزایش نوسان رشد این بخشها و کاهش رشد اقتصادی نشان میدهد. در این وضعیت، قطعی اینترنت، کورسوی امید اقتصاد را هم میبندد و به صورت مشخص، بخش خدمات را که بر پایه اقتصاد دیجیتال بنا شده است، نیز با افت مواجه میکند.
شلاق قطعی اینترنت بر بدن خدمات
بخش خدمات اصلیترین متقاضی اقتصاد دیجیتال است که با قطعی اینترنت بسیاری از کسب و کارهای این حوزه فلج میشوند. کسب و کارهای حوزه اقتصاد دیجیتال، به درجات مختلفی وابسته به اینترنت هستند. بعضی از آنها وابستگی 100 درصدی دارند، مانند فروشندههای آنلاین که از طریق سکوهای مجازی مانند اینستاگرام و تلگرام اقدام به فروش محصولات و خدمات خود میکردند. از جمله مشاغل دیگری که تحتتاثیر کامل قطعی اینترنت قرار میگیرند، معاملهگران در بازارهای جهانی هستند که درآمد آنها صفر میشود.
مشاغل دیگر این حوزه نیز بسته به وابستگیشان به اینترنت بینالملل تحتتاثیر قرار میگیرند. در سالهای اخیر بسیاری از مشاغل وابسته به خدمات هوش مصنوعی شدهاند و متناسب با پیشرفتهای این حوزه، تغییراتی در کسب و کار خود ایجاد کردهاند. حال با قطعی اینترنت و عدمامکان استفاده از هوش مصنوعی، دچار مشکل میشوند. با وجود فعال بودن اینترنت ملی، نرمافزارهای جایگزین داخلی نتوانستهاند خدمات مشابه را ارائه دهند و بسیاری از کسب و کارها با مشکل مواجه شدهاند.
بر اساس دادههای نیروی کار مرکز آمار ایران، بخش خدمات از اشتغال بیشترین سهم را در میان بخشهای عمده اقتصادی تشکیل داده است. در تابستان 1404 بخش خدمات 53درصد از کل اشتغال را تشکیل میدهد. بخش صنعت و کشاورزی به ترتیب با 33 و 14درصد باقی سهم از اشتغال را تشکیل میدهند. با وجود سهم عمده خدمات از اشتغال، هر عاملی که وضعیت این بخش را تحتتاثیر قرار دهد، افزایش قابلتوجهی بر وضعیت اشتغال این بخش میگذارد.
بر اساس بررسی مجله تحقیقی دقیقه از دادههای نیروی کار مرکز آمار ایران، پس از جنگ تحمیلی 12 روزه، تخمین زده شده است که 450هزار شغل به واسطه جنگ در تابستان سالجاری از دست رفته است. با توجه به اینکه در این دوره نیز اینترنت بینالملل قطع شده بود، بخش عمدهای از بیکاری افراد در این دوره مربوط به اثر قطعی اینترنت است. در حال حاضر که یک هفته از قطعی اینترنت بینالملل و از کار افتادن شبکههای اجتماعی میگذرد و در عین حال چشمانداز مشخصی هم از زمان برقراری مجدد ارتباطات وجود ندارد، خطر از دست رفتن مشاغل بیشتری در بخش خدمات بیش از هر زمان دیگری حس میشود. این موضوع وضعیت اقتصادی خانوارها را وخیمتر کرده و در نتیجه امنیت اجتماعی را تحتتاثیر قرار میدهد.
