تلاش سیاسی رئیسجمهور برای محافظت از تفاهمنامه اسلامآباد/ در دیدار پزشکیان با مراجع تقلید چه گذشت؟
روزنامه سازندگی نوشت: هرچه زمان میگذرد، بیشتر روشن میشود که ترک مخاصمه با آمریکا تصمیمی بسیار دشوار بوده که مخالفان قدرتمندی در لایههای درونی قدرت دارد. مخالفان با بهرهگیری از ابزارهای سیاسی، اقتصادی و رسانهای، میتوانند در مسیر توافق اخلال جدی ایجاد کنند. اگر تا پیش از این تنها حدس میزدیم، جریانهایی در برابر تفاهمنامه اسلامآباد ایستادهاند سخنان اخیر رئیسجمهور در محضر مراجع تقلید نشان داد که این مخالفتها جدیتر از یک گمانهزنی سیاسی است و مخالفان، سخت درصدد برهم زدن تفاهمنامه هستند. رئیسجمهور در سفر به قم و در دیدار با مراجع تقلید نسبت به آینده تفاهمنامه اسلامآباد و مخاطرات پیش روی آن ابراز نگرانی کرد. بهطور مشخص، مسعود پزشکیان در دیدار با آیتالله مکارمشیرازی صریحاً هشدار داد که برخی جریانها در داخل و خارج میکوشند، روند توافق اخیر را مختل کنند. اهمیت این موضعگیری در آن است که برای نخستینبار، رئیسجمهور بهصورت آشکار از وجود مخالفان داخلی در کنار مخالفان خارجی این توافق سخن گفت و حفظ انسجام ملی را شرط اصلی موفقیت آن دانست. اما چرا سفر رئیسجمهور به قم، سفر مهمی بود؟
سفر مسعود پزشکیان به قم را چنانکه ناظران اعتقاد دارند، نمیتوان صرفاً در چارچوب دیدارهای معمول روسایجمهور با مراجع تقلید تحلیل کرد. این سفر بیش از آنکه رنگوبوی تشریفاتی داشته باشد، تلاشی سیاسی برای محافظت از تفاهمنامه اسلامآباد بود. تلاشی برای آنکه این توافق علاوه بر پشتوانه دیپلماتیک از حمایت نهادهای ذینفوذ و اثرگذار داخلی نیز برخوردار شود. چنانکه تحلیلگران سیاسی معتقدند، انتخاب قم بهعنوان مقصد نخستین رایزنیهای پس از توافق نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. گویی رئیسجمهور میخواست پیش از هر چیز از سرمایه اجتماعی و مذهبی قم برای حفاظت از توافقی کمک بگیرد که آن را نقطه آغاز مرحلهای تازه در سیاست خارجی و اقتصاد ایران میداند. اهمیت این سفر اما بیش از هر چیز به سخنانی بازمیگردد که پزشکیان در دیدار با آیتالله مکارمشیرازی بر زبان آورد. او برای نخستین بار بهصراحت اعلام کرد که برخی جریانها در داخل و خارج کشور در تلاش هستند، توافقات اخیر را برهم بزنند. این جمله صورتبندی تازهای از چالش پیش روی تفاهم اسلامآباد ارائه میکند. تا پیش از این بیشتر تحلیلها بر رفتار طرف مقابل، ضمانتهای اجرایی توافق یا احتمال نقض آن از سوی بازیگران خارجی متمرکز بود. اما اکنون رئیسجمهور دامنه تهدید را به داخل کشور نیز گسترش داده و از مخالفانی سخن گفته که میتوانند، روند توافق را با مانع مواجه کنند. به بیان دیگر، از نگاه دولت، سرنوشت تفاهم اسلامآباد تنها در میز مذاکره تعیین نمیشود بلکه در عرصه سیاست داخلی نیز آزمونی دشوار پیش روی آن قرار دارد. این سخنان در امتداد رویکردی است که دولت از زمان شکلگیری تفاهم اسلامآباد دنبال کرده است. دولت بارها تأکید کرده که این توافق صرفاً پایان یک رویارویی امنیتی نیست بلکه میتواند مسیر کاهش فشارهای خارجی، احیای سرمایهگذاری، افزایش تعاملات اقتصادی و بازسازی اقتصاد کشور را هموار کند. پزشکیان نیز در قم همین روایت را تکرار کرد و کوشید میان امنیت، توسعه اقتصادی و سرمایه اجتماعی پیوند برقرار کند. او توضیح داد که دولت در کنار بازسازی خسارتهای جنگ، احیای واحدهای تولیدی، بازگرداندن اشتغال و اجرای برنامههای عدالت آموزشی و درمانی را دنبال میکند اما تحقق همه این اهداف به آرامش سیاسی و ثبات در روابط خارجی وابسته است. پزشکیان تلاش کرد که بگوید تفاهم اسلامآباد صرفاً یک توافق دیپلماتیک نیست بلکه پیششرط اجرای بخش مهمی از برنامه اقتصادی دولت بهشمار میرود.
پاسخ آیتالله مکارمشیرازی نیز در همین چارچوب قابلتوجه بود. او با تأکید بر ضرورت حفظ وحدت، خواستار آن شد که بدخواهان نتوانند در مسیر توافق و آرامش کشور مانعتراشی کنند. این همصدایی نشان میدهد که دولت تلاش دارد از همان آغاز، توافق را به مسئلهای فراتر از دولت تبدیل کند و برای آن پشتوانهای گستردهتر در ساختار سیاسی کشور فراهم آورد. اما همین سخنان، پرسش مهمتری را نیز پیش روی تحلیلگران قرار میدهد. مخالفان تفاهم اسلامآباد چه کسانی هستند؟ تجربه اقتصاد سیاسی نشان میدهد که هیچ توافق مهمی صرفاً در میز مذاکره موفق یا شکستخورده تلقی نمیشود. سرنوشت توافقها معمولاً به آرایش نیروهای سیاسی و اقتصادی پیرامون آنها بستگی دارد به اینکه چه کسانی از توافق منتفع میشوند و چه کسانی منافع خود را در خطر میبینند. از این منظر، نخستین گروهی که ممکن است با عادیسازی روابط خارجی مسئله داشته باشد، ذینفعان اقتصاد تحریمی هستند. گروههایی که منافع آنها به تداوم محدودیتها، مبادلات غیررسمی و اقتصاد بسته گره خورده است. در کنار آنها، جریانهای سیاسی ذینفوذی قرار دارند که هویت و مشروعیت خود را در فضای تقابل و تنش تعریف کردهاند و کاهش تنش میتواند، بخشی از سرمایه سیاسی آنان را تضعیف کند. در بیرون از مرزهای ایران نیز مخالفان کمشماری وجود ندارند. اسرائیل آشکارا از مخالفان هرگونه کاهش تنش میان ایران و آمریکاست و برخی بازیگران منطقهای و بینالمللی نیز ممکن است این تحول را با منافع راهبردی خود سازگار نبینند. با این حال نباید فراموش کرد که مهمترین تهدید این تفاهم نه در خارج از کشور و نه حتی در میان ذینفعان تحریم بلکه در انتظارات جامعه نهفته است. چنانکه اقتصاددان در چند روز گذشته شرح دادهاند، اگر افکار عمومی تصور کند که تفاهم اسلامآباد باید ظرف چند ماه به کاهش محسوس تورم، افزایش درآمدها و بهبود سریع کیفیت زندگی منجر شود، فاصله میان انتظار و واقعیت میتواند خود به عاملی برای بیثباتی تبدیل شود. اقتصاد ایران با مجموعهای از مشکلات ساختاری روبهروست که بخش بزرگی از آنها ریشه در سیاستهای داخلی دارد و حل آنها حتی در بهترین شرایط نیز زمانبر خواهد بود. بنابراین آثار مثبت توافق نیز بهتدریج و با تأخیر ظاهر میشود. در چنین شرایطی، مخالفان توافق میتوانند از شکاف میان انتظار و واقعیت بهرهبرداری کنند. اگر چند ماه پس از توافق، تورم همچنان بالا باشد یا بازار ارز همچنان نوسان داشته باشد این گزاره به سادگی در فضای عمومی تکرار خواهد شد که توافق دستاوردی نداشته است. از همینرو موفقیت تفاهم اسلامآباد تنها به اراده مذاکرهکنندگان یا حتی همراهی بازیگران سیاسی وابسته نیست؛ بلکه به توان دولت در مدیریت انتظارات عمومی نیز بستگی دارد. اگر نهادهای رسمی نتوانند تصویری واقعبینانه از فرصتها، محدودیتها و زمانبندی آثار توافق ارائه دهند، ناامیدی اجتماعی میتواند همان کاری را با تفاهم اسلامآباد انجام دهد که مخالفان داخلی و خارجی آرزوی آن را دارند.
اکنون میتوانیم به پرسش مهمی که در ابتدای گزارش طرح کردیم، پاسخ دهیم. اینکه آیا دولت توان محافظت از توافقنامه اسلامآباد را دارد؟ تحلیلگران میگویند، دولت بهتنهایی نمیتواند از تفاهمنامه اسلامآباد محافظت کند. پایداری چنین توافقی به سه شرط وابسته است: شکلگیری اجماع در داخل حاکمیت، مدیریت انتظارات افکار عمومی و توان دولت در تبدیل گشایش سیاسی به دستاوردهای اقتصادی ملموس. اگر هر یک از این سه حلقه تضعیف شود، مخالفان داخلی و خارجی فرصت بیشتری برای به چالش کشیدن توافق پیدا خواهند کرد. به همین دلیل سفر رئیسجمهور به قم را میتوان تلاشی برای برداشتن گام نخست، یعنی ایجاد اجماع داخلی و افزایش هزینه سیاسی مخالفت با توافق، دانست. اما قطعا موفقیت نهایی آن به عواملی فراتر از اراده دولت وابسته است.
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
