گذار از جهان آشوب‌زده با دیپلماسی سنت‌شکنانه
آیا نشست سه‌جانبه چین، روسیه و آمریکا به‌مثابه تکرار کابوس یالتا است؟
چارلز کوپچان* ترجمه: محمدحسین باقی
چند روز دیگر، دونالد ترامپ (رئیس‌جمهور ایالات متحده)، شی جین‌پینگ (رهبر چین) و ولادیمیر پوتین (رئیس‌جمهور روسیه) نشستی سه‌جانبه را در حاشیه اجلاس «همکاری‌های اقتصادی آسیا-اقیانوسیه» در شنژنِ چین برگزار می‌کنند (این دیدار سه‌جانبه قرار است در تاریخ ۱۸ و ۱۹نوامبر۲۰۲۶ برابر با ۲۷ و ۲۸آبان۱۴۰۵ برگزار شود). به گزارش «وال‌استریت ژورنال»، پوتین ماه گذشته ایده این گفت‌وگوی سه‌جانبه را به عنوان فرصتی برای بحث درباره پایان دادن به جنگ در اوکراین مطرح کرد. هنوز هیچ برنامه قطعی اعلام نشده است، اما حتی چشم‌انداز این دیدار نیز نگرانی‌های گسترده‌ای را برانگیخته است. «چارلز کوپچان» استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه جورج‌تاون و عضو ارشد شورای روابط خارجی در مقاله‌ای در «فارن‌افرز» نوشت:
«رادوسلاو سیکورسکی»، وزیر امور خارجه لهستان، درباره تکرار «کنفرانس ۱۹۴۵ یالتا» هشدار داد؛ زمانی که «فرانکلین روزولت» (رئیس‌جمهور آمریکا) و «وینستون چرچیل» (نخست‌وزیر بریتانیا) در برابر فشار «جوزف استالین» (رهبر شوروی) برای تسلط اتحاد جماهیر شوروی بر اروپای شرقی تسلیم شدند. سناتور آمریکایی «کریس کونز» در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «هیچ گفت‌وگویی درباره آینده اوکراین بدون حضور اوکراین بر سر میز مذاکره امکان‌پذیر نیست و تا زمانی که ترامپ در هر فرصتی به شی و پوتین سیگنال ضعف و سرسپردگی می‌دهد، مذاکره واقعی شکل نخواهد گرفت.»
این نگرانی‌ها کاملا موجه است؛ ترامپ سابقه‌ای طولانی در نزدیک شدن به خودکامگان و همزمان پشت کردن به متحدان دموکرات دارد. اگر او با شی و پوتین بر سر یک میز بنشیند، باید از فروختن شرکای اروپایی و آسیایی که در این نشست حضور ندارند، پرهیز کند. با توجه به شخصیت‌های سرسخت هر سه رهبر و منافع ملی متضادی که ایالات متحده را در برابر آنچه شی شراکت «بدون محدودیت» میان چین و روسیه می‌نامد قرار می‌دهد، این نشست ممکن است در نهایت پیشرفت اندکی در مسائل کلان داشته باشد.
با وجود این، ترامپ کار درستی می‌کند که به نشست با شی و پوتین می‌پیوندد. تاکنون هیچ رئیس‌جمهور آمریکایی نشست سه‌جانبه‌ای با رهبران چین و روسیه برگزار نکرده است و گفت‌وگوهای پیشنهادی می‌تواند یخ روابط را بشکند و عادی‌سازی گفت‌وگوهای بسیار ضروری را آغاز کند. اقتدارگرایی قرار نیست از بین برود. بنابراین، حکومت‌های خودکامه و دموکراسی‌ها باید بیاموزند که نه تنها در کنار یکدیگر زندگی کنند، بلکه برای مهار رقابت‌های ژئوپلیتیک و مقابله با چالش‌های جهانی در یک دنیای به‌هم‌وابسته با یکدیگر همکاری کنند. برای آمریکایی‌ها کنار آمدن با کشورهایی مانند روسیه و چین که نظام‌های سیاسی آنها تعهد ایالات متحده به گسترش دموکراسی را تهدید می‌کند، آسان نخواهد بود. اما ترامپ با تعامل با رهبران قدرت‌های خودکامه و پیشرو در جهان، گامی جسورانه در مسیر درست برمی‌دارد.
اگر ترامپ با شی و پوتین دیدار کند، باید انتظارات را پایین نگه دارد و بر دستیابی به پیشرفت‌های معنادار (هرچند محدود) در تعداد اندکی از مسائل کلیدی تمرکز کند؛ مسائلی که می‌تواند از دل یک گفت‌وگوی سه‌جانبه بیرون بیاید: کانون‌های بحران در شبه‌جزیره کره، اوکراین و ایران و همچنین کنترل تسلیحات و ثبات راهبردی. اما حتی اگر این اجلاس هیچ نتیجه ملموسی به همراه نداشته باشد، باز هم ارزشمند خواهد بود. ترامپ، شی و پوتین در حال هموار کردن مسیر برای جانشینان خود هستند تا همکاری قدرت‌های بزرگ را فراتر از مرزهای ایدئولوژیک پیش ببرند و جهانی چندپاره را باثبات سازند.
من پیش‌تر در نشریه فارن‌افرز به همراه ریچارد هاس، استدلال کرده بودم که یک «کنسرت جهانی» (گروهی استراتژیک و غیررسمی از قدرت‌های بزرگ با الگوبرداری از کنسرت اروپای قرن نوزدهم) بهترین امید را برای مهار رقابت‌های ژئوپلیتیک و امکان‌پذیر ساختن اقدام جمعی در یک دنیای چندقطبی ارائه می‌دهد. علاوه بر ایالات متحده، چین و روسیه، یک «کنسرت جدید» شامل هند، ژاپن، اتحادیه اروپا و نمایندگانی از آفریقا، آمریکای لاتین، خاورمیانه و جنوب شرق آسیا خواهد بود؛ اما هنوز زمان برای شکل‌گیری یک «کنسرت جهانی» فرا نرسیده است. کنسرت‌ها تنها زمانی به‌طور موثر عمل می‌کنند که اعضای آنها به وضع موجود سرزمینی متعهد باشند، تمایل به اعمال خویشتن‌داری استراتژیک و پیگیری منافع متقابل داشته باشند و آماده حل‌وفصل دیپلماتیک اختلافات باشند. تهاجم پوتین به اوکراین در سال۲۰۲۲ و تصمیم شی برای حمایت از روسیه، فعلا امیدها را برای اینکه قدرت‌های بزرگ خویشتن‌داری و حل مسالمت‌آمیز اختلافات را عادی‌سازی کنند، نقش بر آب کرده است. در همین حال، رویکرد «اول آمریکا»ی ترامپ از اقدام مشترک و سود متقابل به نفع یک‌جانبه‌گرایی دوری می‌کند.
با این حال، هرچند ترامپ، شی و پوتین رهبران نامناسب در زمانی نامناسب برای ایجاد یک گروه استراتژیک از قدرت‌های بزرگ هستند که سایر بازیگران عمده در نهایت به آن بپیوندند؛ اما دیپلماسی سنت‌شکنانه ترامپ رویه‌ای مفید ایجاد می‌کند. نشست سال گذشته ترامپ با پوتین در آلاسکا و دو نشست امسال او با شی، بی‌تردید تشریفات زیاد و محتوای اندکی داشتند. اما ترامپ با برداشتن گام جنجالی پیگیری گفت‌وگوهای مشترک با این دو رهبر، «پنجره اورتون» دیپلماتیک را گشادتر می‌کند و آنچه را که از نظر سیاسی برای روسای‌جمهور آینده آمریکا میسر است، گسترش می‌دهد. جلوگیری از درگیری قدرت‌های بزرگ و مهار جهانی که به طور فزاینده‌ای دچار آشفتگی است، ایالات متحده را ملزم می‌کند که روابط سازنده‌ای با هر دو کشور چین و روسیه برقرار کند. ترامپ به خاطر آغاز گفت‌وگوی سه‌جانبه‌ای که جانشینانش می‌توانند آن را به پیش ببرند، شایسته اعتبار و تحسین است.
اگر ترامپ، شی و پوتین در شنژن دیدار کنند، باید بر کاهش تنش‌ها در کانون‌های کلیدی بحران ژئوپلیتیک تمرکز کنند. شبه‌جزیره کره بهترین فرصت را برای همکاری این سه رهبر فراهم می‌کند. چشم‌انداز پیشرفت به سوی پایان دادن به جنگ در اوکراین بسیار تیره‌تر است؛ اما غیرممکن نیست. ترامپ باید برای تضعیف توانایی روسیه در تداوم جنگ تلاش کند؛ اما او مدت‌هاست که در برابر تشدید تحریم‌ها علیه مسکو مقاومت کرده است. این اجلاس به ترامپ فرصتی می‌دهد تا مسیر خود را تغییر دهد و سعی کند شی را برای مهار پوتین متقاعد سازد. شی تاکنون با جنگ پوتین علیه اوکراین همراهی کرده است؛ احتمالا به این دلیل که این درگیری توجه و منابع آمریکا را از آسیا منحرف می‌کند، ناتو را دچار تفرقه می‌سازد و به شی و پوتین اجازه می‌دهد خود را به عنوان رهبران مقاومت جهانی در برابر هژمونی غرب معرفی کنند.
* استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه جورج‌تاون
