پایان عصر «برادر کوچک»

غیبت علی‌اف در نشست سران کشورهای ترک در آنکارا، به همراه عدم حضور رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در نشست کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا (سیکا) در باکو، این شکاف را بیشتر آشکار ساخت. این مناقشه به دنبال اعتراض «اکتای صرال»، مشاور اردوغان، درخصوص محدودیت‌های قانونی پوشش در مدارس آذربایجان تشدید شد. باکو این موضع‌گیری را به‌عنوان دخالت در امور داخلی خود تلقی کرد. اگرچه گزارش شد که اردوغان برای مهار تنش، صرال را برکنار کرده است، اما انتقادات ادامه یافت و باکو قاطعانه بر حق حاکمیتی خود برای تعیین سیاست داخلی‌اش تاکید کرد. «صامیل طیار»، چهره برجسته حزب عدالت و توسعه، هشدار داد که این دو «ملت برادر» نباید اجازه دهند بازیگرانی مانند اسرائیل بین آنها تفرقه بیندازند (دنیای‌اقتصاد پیش‌تر در گزارشی با عنوان «دکترین استقلال علی‌اف در برابر ترکیه» به این مساله پرداخته بود).

کارشناسان نزدیکی باکو – تل‌آویو را به عنوان واکنشی احساسی به انتقادات ترکیه نمی‌نگرند، بلکه آن را بخشی از استراتژی گسترده‌تر باکو برای تعمیق روابط با اسرائیل ارزیابی می‌کنند که به‌عنوان حامی اصلی این کشور عمل می‌کند. طی چند دهه گذشته، اسرائیل یکی از تامین‌کنندگان اصلی تسلیحات پیشرفته برای جمهوری آذربایجان بوده است؛ علاوه بر این، همکاری‌های دو طرف به تولید پهپادها و مهمات هدایت‌شونده دقیق و همچنین همکاری در حوزه‌های فناوری، کشاورزی و امنیت سایبری گسترش یافته است. داده‌های ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد که حدود ۳۴‌میلیون بشکه نفت خام آذربایجان در سال۲۰۲۵ به اسرائیل رسیده است. اسرائیل سه هدف را برای باکو برآورده می‌سازد: تامین فناوری و تسلیحات؛ ایجاد پایگاه حمایتی و کانالی برای اعمال نفوذ در واشنگتن؛ ایجاد بازارها در کنار همکاری‌های اقتصادی و امنیتی. کارشناسان بر این باورند که اگر باکو مجبور شود بین آنکارا و تل‌آویو یکی را انتخاب کند، اسرائیل را برمی‌گزیند. در نتیجه، این انتظار ترکیه که آذربایجان باید به‌طور کامل با موضع ضد اسرائیلی این کشور همسو شود، با محاسبات استراتژیک علی‌اف سازگار نیست. باکو حاضر نیست روابط خود با تل‌آویو و واشنگتن را فدای همسویی سیاسی با ترکیه کند.

در مدیترانه شرقی، همکاری‌های دفاعی و اقتصادی میان یونان، قبرس و اسرائیل گسترش یافته است. دهمین نشست سه‌جانبه طرفین در ۲۲دسامبر۲۰۲۵ در قدس برگزار شد و یک «برنامه اقدام نظامی مشترک» برای سال۲۰۲۶ (شامل آموزش‌های مشترک و فعالیت‌های عملیاتی) در نیکوزیا به امضا رسید. چارچوب انرژی «۳+۱» که شامل ایالات متحده نیز می‌شود، واشنگتن را بیشتر به درون این همکاری کشانده است. از منظر آنکارا، این امر بر تعادل امنیتی و همچنین آزادی عمل ترکیه در خصوص امور دریایی و انرژی تاثیر منفی می‌گذارد. به گزارش «د کریدل»، بدتر شدن روابط ترکیه و اسرائیل، به همراه همکاری‌های دفاعی اسرائیل با یونان و قبرس، نگرانی‌های آنکارا را تشدید کرده است. در همین حال، ترکیه تلاش کرده است تا مشارکت‌های منطقه‌ای خود را گسترش دهد که نمونه آن نشست شورای همکاری استراتژیک این کشور با مصر در فوریه ۲۰۲۶ است.

کارشناسان می‌گویند، مسیر مستقل باکو و مشارکتش با اسرائیل عمیقا در سیاست خارجی جمهوری آذربایجان ریشه دوانده است. علی‌اف که با پیروزی در قره‌باغ تقویت شده و بر تهیه تسلیحات با استفاده از منابع مالی خود تاکید می‌کند، به دنبال تحکیم یک هویت مستقل و رها کردن نقش «برادر کوچک» آنکارا است. اکنون علی‌اف اتحاد خود با اسرائیل را در برابر ترکیه به نمایش می‌گذارد و محاسبه می‌کند که این ترکیه است که برای دستیابی به آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی به آذربایجان نیاز دارد. علی‌اف معتقد است که با توجه به نیاز روسیه به کشورش برای دور زدن تحریم‌های غربی ـ همراه با حمایت ترامپ از آذربایجان ـ او در جایگاهی قرار دارد که می‌تواند در برابر ترکیه بایستد. جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای ترکیه این کشور را با منافع آذربایجان در تقابل قرار داده است. کارشناسان چهار مسیر احتمالی را برای آنکارا شناسایی می‌کند: اول، چرخش تاکتیکی به سمت ایران. دوم، بازسازی روابط با غرب و تنش‌زدایی با یونان و اروپا. سوم، مدیریت تنش‌ها با باکو و پذیرش نقش جدید جمهوری آذربایجان که رویکردی واقع‌بینانه‌تر است. چهارم، تشدید انزوا و اتخاذ موضع تهاجمی. به هر روی، باکو به‌طور فزاینده‌ای مصمم است مسیر خود را دنبال کند؛ حتی زمانی که این امر این کشور را با آنکارا در تقابل قرار دهد.