کلیسای ارتدوکس؛ بازوی ایدئولوژیک پوتین

«کریستینا اشتوکل» و «دیمیتری اوزلانر» در مقاله‌ای که در سال۲۰۲۶ در مجله Journal of Church and State منتشر کردند، به بررسی نقش کلیسای ارتدوکس روسیه در شکل‌گیری و گسترش دستورکار ارزش‌های سنتی در دوران ولادیمیر پوتین پرداختند. درواقع مساله اصلی آن است که چطور پیوند سیاست داخلی، دین و ایدئولوژی در روسیه معاصر به ارزش‌های سنتی، ابزاری برای مشروعیت بخشی به نظم سیاسی و بازتعریف جایگاه بین‌المللی این کشور تبدیل شده است.

نکته جالب آن است که جنگ روسیه با اوکراین که حالا ۴سال و ۸ماه از آن می‌گذرد نه تنها این دستور کار را متوقف نکرده، بلکه به رادیکال‌تر شدن آن در داخل روسیه و تغییر مسیر ائتلاف‌های محافظه‌‌کارانه این کشور در عرصه بین‌ المللی منجر شده است. از حدود سال۲۰۱۲ تا آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال۲۰۲۲، کلیسای ارتدوکس روسیه، سیاستمداران، دیپلمات‌‌های دولتی و سازمان‌های مدنی نزدیک به کرملین در ساخت روایتی مشترک همکاری داشتند که روسیه را مدافع ارزش‌‌های سنتی و محافظه ‌کاری در برابر لیبرالیسم غربی معرفی می‌کرد.

در این چارچوب، دین از حوزه اعتقادات فردی پا فراتر گذاشته و به یکی از عناصر تعریف هویت سیاسی و تمدنی روسیه تبدیل شد. برخورد با سازمان‌‌های غیردولتی  با برچسب «عامل خارجی» و تاکید بر خانواده سنتی، از جمله نمودهای نهادی این دستور کار است.

روایت روسیه از جنگ با اوکراین نیز درست در همین چارچوب قرار گرفته و به بازنمایی اخلاقی و تمدنی می‌پردازد. در این روایت، روسیه خود را مدافع ارزش ‌های دینی و سنتی در برابر غربی معرفی می‌ کند که گویا از اخلاق و معنویت فاصله گرفته است. به این ترتیب، منازعه‌‌ای با ابعاد سرزمینی و ژئوپلیتیک، در قالب تقابل میان دو نظام ارزشی و اخلاقی صورت‌بندی می‌‌شود؛ تقابلی که در آن روسیه نه آغازگر جنگ، بلکه قربانی تهدیدهای بیرونی تصویر می‌‌شود.

اما در این بین نکته مهم تاکید بر خاستگاه فراملی این دستور کار است. برخلاف ادعای استقلال فرهنگی از غرب، بخش مهمی از ایده‌‌ها و الگوهای محافظه‌ کارانه مورد استفاده در روسیه از شبکه ‌های مسیحی محافظه‌کار غربی تاثیر پذیرفته‌اند. در برخی پژوهش‌های انجام‌شده از جمله پژوهش اشتوکل و اوزلانر این شبکه فراملی را «بین‌الملل اخلاق‌گرا» می‌نامند؛ شبکه‌ای متشکل از سیاستمداران، نهادهای مذهبی، سازمان‌های مدنی و روشنفکرانی که حول مخالفت با برخی تحولات فرهنگی لیبرال، دفاع از خانواده سنتی و... همکاری می‌کنند.

این شبکه در عمل الگویی از همکاری سیاسی و فرهنگی فراتر از مرزهای ملی ایجاد کرده است. با آغاز جنگ اوکراین، بخشی از پیوندهای روسیه با سازمان‌‌های محافظه‌کار غربی تضعیف شد. تحریم‌ها، محدودیت‌های سفر و محکومیت حمله روسیه از سوی برخی شرکای پیشین، همکاری‌‌های علنی و نهادی را دشوار کرد. بااین‌حال، این گسست به معنای پایان جاه ‌طلبی ایدئولوژیک مسکو نیست. روسیه تلاش می‌‌کند دامنه نفوذ خود را به کشورهای جنوب جهانی گسترش دهد و همچنان خود را پناهگاهی برای نیروهای مدافع ارزش‌های سنتی معرفی کند.

تلاش کلیسای ارتدوکس روسیه برای افزایش حضور آموزشی و مذهبی در آفریقا و شکل‌‌گیری نهادهایی مانند «جنبش بین‌المللی روسوفیل‌ها» از نمونه‌های این جهت‌گیری است. در سطح داخلی، جنگ به تشدید دستورکار ارزش‌های سنتی و افزایش ظرفیت محدودکننده آن منجر شده است.

اما از منظر تحلیلی، یکی از تناقض‌های اصلی این روند آن است که نیروهای محافظه‌‌کار روسیه، همزمان با مخالفت شدید با غرب، از مفاهیم، الگوها و شبکه‌‌هایی بهره می‌‌گیرند که بخشی از خاستگاه آنها در همان جوامع غربی قرار دارد. بنابراین، ضدغرب‌ گرایی این جریان را نمی ‌توان به معنای استقلال کامل فکری و ایدئولوژیک از غرب دانست. در واقع، ایده‌‌های وارداتی در فرآیندی از بازتعریف و بومی‌سازی، به‌‌عنوان مولفه‌هایی از هویت مستقل روسی عرضه می‌‌شوند.

در نهایت، جنگ اوکراین جایگاه کلیسای ارتدوکس روسیه را در ساختار ایدئولوژیک حکومت تقویت کرده است. کلیسا نه ‌فقط نهادی مذهبی، بلکه یکی از بازیگران موثر در صورت‌بندی هویت سیاسی، تدوین سیاست‌های اخلاقی و بازنمایی تقابل روسیه با غرب شده است. از این منظر، پیوند دین و سیاست در روسیه پوتین را باید فراتر از استفاده حکومت از مذهب فهمید؛ چراکه این پیوند به سازوکاری برای بازتعریف نظم اجتماعی، مشروعیت سیاسی و جایگاه تمدنی روسیه تبدیل شده است.

* روزنامه‌نگار