هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل با شعار بازسازی اعتماد کلید خورد
دیپلماسی در تالار چندپاره
کسری غفوری: مجمع عمومی سازمان ملل متحد بار دیگر میزبان صدها دیپلمات و رهبر ارشد جهان در مقر نیویورک است تا بزرگترین رویداد دیپلماسی سال کلید بخورد. هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی در شرایطی آغاز میشود که آنتونیو گوترش در آخرین نشست خبری خود پیش از پایاندوره دبیرکلی در 31 دسامبر، تلاش کرد فضایی آرام برای ورود سران کشورها ترسیم کند. با این حال، مجمع عمومی امسال دستور کاری سنگین پیش رو دارد و با شعار بازسازی اعتماد و مدیریت تحولات، زیر سایه نگرانیهای فزاینده از فناوریهای نوظهور و رقابتهای ژئوپلیتیک کار خود را آغاز میکند.
به نوشته سیانان، تراکم کمنظیر مقامات بینالمللی در نیویورک، این نشست را به بستری برای رایزنیهای فشرده و توافقهای پشت پرده تبدیل کرده است. دیدار ترامپ با رهبران کشورهای خلیج فارس درباره ابعاد درگیریها در خاورمیانه، برگزاری نشستی عالی برای بررسی سازوکار هیات صلح مدنظر واشنگتن جهت مدیریت بازسازی غزه، میزبانی فرانسه برای پیگیری راهکار دو دولتی (پس از آنکه همراه با چند کشور غربی دولت فلسطین را به رسمیت شناخت)، دیدارو تحرکات سیاسی ولودیمیر زلنسکی در نیویورک، گفتوگوی وزرای امور خارجه روسیه و آمریکا، امضای توافق امنیتی واشنگتن پیرامون گرینلند، پیام تصویری محمود عباس به دلیل عدم صدور روادید از سوی آمریکا، نخستین سخنرانی دلسی رودریگز، رئیسجمهور موقت ونزوئلا در روز پنجشنبه از دیگر تحولات مهم مجمع به شمار میرود. این در حالی است که نیکلاس مادورو، رئیسجمهور برکنارشده این کشور، در فاصلهای اندک از مقر سازمان ملل در زندانی در بروکلین به سر میبرد.
پشت تریبون مجمع عمومی نیز پیامها و مواضع سخنرانان بازتابی از روندهای کلان بینالمللی بود. کارشناسان معتقدند فهرست سخنرانان امسال تصویری چندپاره از مناسبات جهانی ارائه میدهد، بهویژه در شرایطی که حضور همزمان شی جینپینگ در واشنگتن برای یک سفر رسمی میتواند توجهات دیپلماتیک را میان مجمع عمومی و پایتخت آمریکا تقسیم کند. نشست امسال با وداع برخی چهرههای شاخص نیز همراه است. امانوئل مکرون و آنتونیو گوترش آخرین حضور خود را در این گردهمایی تجربه میکنند. رقابتها برای تعیین دبیرکل آینده سازمان ملل هم شدت گرفته و گزینههایی چون ربکا گرینسپن در ارزیابیهای اولیه شانس بالایی دارند، هرچند واشنگتن تاکید کرده که دبیرکل آینده باید تعهد روشنی به اولویتبخشی به حفظ صلح و امنیت بینالمللی داشته باشد.
با وجود تردیدها درباره میزان اثرگذاری مجمع عمومی در حل بحرانهای جهانی، تحلیلگران بینالمللی بر این باورند که در دوران تشدید درگیریها و شکنندگی موازنههای امنیتی، سازمان ملل همچنان تنها ساختار دارای مشروعیت حقوقی و فراگیری بینالمللی است که امکان گردهم آوردن دولتها برای مهار بحرانها و توافق بر سر قواعد بازی را فراهم میکند. به هر روی، بر اساس اعلام استفان دوجاریک، سخنگوی سازمان ملل، ۷۱ رئیسجمهور، ۴۵ رئیس دولت، ۵۰ وزیر و ۱۱ معاون رئیسجمهور در این نشست حضور دارند و در حاشیه آن ۱۶۶ رویداد جانبی برگزار میشود. کشورهای عضو همچنین ۱۵۵۳ درخواست برای استفاده از اتاقهای سازمان ملل جهت دیدارهای دوجانبه ثبت کردهاند.
خلیلالرحمان، دیپلمات بنگلادشی و رئیس مجمع عمومی، بر ضرورت بازسازی اعتماد و لزوم حضور پایدار کشورهای آفریقایی در شورای امنیت تاکید کرد و گردهمایی نمایندگان ۱۹۳ کشور را فرصتی بیبدیل برای گفتوگو دانست. به گفته او، سازمان ملل بشریت را زیر یک سقف گرد آورده و این در تاریخ بشر بیسابقه است. همزمان، لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا، رئیسجمهور برزیل، که برای دهمین بار افتتاح سخنرانی کشورهای عضو را بر عهده داشت، با انتقاد از ساختار کنونی شورای امنیت، اعضای سازمان ملل را گروگان وتوی قدرتهای بزرگ خواند و از «بحران عمیق رهبری» در جهان سخن گفت. او با هشدار درباره تضعیف دموکراسی، دخالت خارجی در انتخابات کشورها را «تهاجم استعماری» نامید و بدون اشاره مستقیم به بازداشت نیکلاس مادورو از سوی آمریکا در ژانویه، بر حق تعیین سرنوشت مردم ونزوئلا تاکید کرد. او جنگ در اوکراین را یک تراژدی انسانی توصیف کرد که هیچ برندهای در میدان نبرد نخواهد داشت، و خواستار اتخاذ راهکارهای مبتنی بر همکاری مالی و امنیتی به جای تکیه صرف بر نیروی نظامی شد.
سخنرانی دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، یکی از کانونهای اصلی توجه در صحن مجمع بود. بر اساس سنت، او دومین رهبری بود که پشت تریبون قرار گرفت. ورود او به ساختمان سازمان ملل اما برخلاف سالهای گذشته از برابر دوربینها پخش نشد، چرا که رسانهها در اعتراض به محروم کردن شبکه سیانان از پوشش کاخ سفید، این بخش را تحریم کرده بودند. ترامپ سخنان خود را با تمرکز بر سیاستهای داخلی، ستایش از عملکرد اقتصادی، رونق بازارهای مالی و ادعای کاهش نرخ جرم در آمریکا آغاز کرد و گفت آمریکا بازگشته و کشورش امروز از هر زمان دیگری قدرتمندتر است. او همچنین مسوولیت بحران بودجه سازمان ملل را بر عهده گرفت و گفت بودجه این نهاد را حدود ۱۵ درصد کاهش داده که در نتیجه آن سازمان ناچار به تعدیل چهار هزار کارمند شده است. آمریکا بزرگترین کمککننده مالی سازمان ملل است و از برخی آژانسهای بینالمللی نظیر سازمان بهداشت جهانی و یونسکو نیز خارج شده است اما ۸۲۷میلیون دلار حق عضویت معوق ایالات متحده (که تنها بخشی از حدود ۴میلیارد دلار بدهی این کشور به سازمان ملل است) را پرداخت کرده است.
رئیسجمهور آمریکا در بخش سیاست خارجی خود، دیدگاههایی را مطرح کرد که نشاندهنده فاصله گرفتن بیش از پیش از رویکردهای سنتی دیپلماسی بینالمللی است. ترامپ با اشاره به تحولات ونزوئلا و افزایش دسترسی به ذخایر نفتی آن کشور، از نتایج اقدامات واشنگتن ابراز خرسندی کرد و گفت «غنیمت از آنِ پیروز است». به باور ناظران، ترامپ سنتی دیرپا در سیاست خارجی آمریکا را شکسته که بر اساس آن رهبران این کشور همواره تاکید میکردند در مداخلات خارجیشان انگیزه مادی، بهویژه تسلط بر نفت، ندارند. او همزمان مواضع تندی علیه دولت کوبا اتخاذ کرد و گفت کمونیسم هرگز به آمریکا نخواهد آمد اما آزادی به کوبا خواهد رسید؛ سخنانی که با خروج اعتراضی هیات کوبایی از سالن مجمع همراه شد. او همچنین از برنامه خود برای احداث دو پایگاه نظامی در گرینلند خبر داد. ترامپ در فهرست مناقشاتی که مدعی شد آنها را فیصله داده، از «جنگ غزه» نیز نام برد، درحالیکه رژیم اسرائیل همچنان بخش بزرگی از غزه را در اشغال دارد. او درباره اوکراین نیز مدعی شد که دو طرف به سمت حلوفصل پیش میروند.
محور دیگر سخنان ترامپ به مناسبات با تهران و تنشهای چندماهه اخیر اختصاص داشت. رئیسجمهور آمریکا با اتخاذ لحنی تند و تهدیدآمیز، مدعی شد که واشنگتن میان دستیابی به یک توافق یا افزایش فشارها تصمیم خواهد گرفت. به نوشته نیویورک تایمز، نشست سالانه مجمع عمومی در شرایطی طی روزهای آینده با سخنرانی سایر رهبران جهان ادامه مییابد که سازمان ملل فرآیند دشوار انتخاب جانشین گوترش را پیش رو دارد؛ هفت نامزد برای این سمت رقابت میکنند و به گفته دیپلماتها هنوز گزینه پیشتاز مشخص نشده است. با این حال، غیبت برخی چهرههای شاخص از جمله شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، که ترجیح داده مذاکرات دوجانبه جداگانهای را در واشنگتن دنبال کند، در کنار عدم حضور نارندرا مودی نخستوزیر هند و سیریل رامافوسا رئیسجمهور آفریقای جنوبی، نشان میدهد که بخشی از کلیدیترین تصمیمگیریهای ژئوپلیتیک جهان همچنان در مسیرهایی موازی با صحن علنی سازمان ملل رقم میخورد.
در تحولی مرتبط زهران ممدانی، شهردار نیویورک، در آستانه سخنرانی بنیامین نتانیاهو در مجمع عمومی سازمان ملل، در مصاحبهای با سیانان، بار دیگر خواستار دستگیری او به اتهام جنایات جنگی و نسلکشی فلسطینیان شد. وی با تاکید بر لزوم پاسخگویی مقامات، تصریح کرد که هیچکس نباید فراتر از قوانین دیوان کیفری بینالمللی باشد. ممدانی در عین حال تاکید کرد که شهرداری نیویورک اختیار قانونی مستقل برای بازداشت نتانیاهو ندارد. او پیش از این دیداری هم با ترامپ داشت؛ با وجود اختلافات عمیق ایدئولوژیک میان این شهردار سوسیالیست و رئیسجمهور، دیدار آنها محترمانه و عملگرایانه ارزیابی شد. محور اصلی این گفتوگوها، جلب حمایت فدرال برای احداث یک پروژه کلان مسکن ۱۲ هزار واحدی در منطقه کوئینز و بررسی چالشهای مهاجرتی بود. ممدانی با ابراز نگرانی از افزایش بازداشت مهاجران و لغو وضعیت اقامتی شهروندان هائیتی، بر نقش حیاتی پناهجویان در اقتصاد نیویورک تاکید کرد. اگرچه در نشست خبری مشترک، تضاد دیدگاههای این دو چهره به ویژه در رویکرد تقابلی ترامپ با رسانهها و ممانعت از حضور برخی خبرنگاران کاملا مشهود بود، اما ممدانی تامین منافع شهروندان و توسعه شهری را دلیل اصلی تعامل خود با دولت فدرال عنوان کرد.
