دیپلماسی منطقه‌ای پزشکیان در ترکمن‌باشی؛
از میز مذاکره کنار نخواهیم کشید
مسعود پزشکیان عصر پنج‌شنبه شانزدهم مهرماه، با بدرقه رسمی، تهران را به مقصد عشق‌آباد ترک کرد تا در چارچوب یک سفر فشرده دیپلماتیک، در دو رویداد مهم منطقه‌ای شامل اجلاس سران همسود و نشست فوق‌العاده سران حوزه دریای خزر شرکت کند. همچنین در حاشیه این دو اجلاس، دومین دیدار مهم پزشکیان و رئیس‌جمهوری روسیه در یک‌ماه اخیر صورت گرفت؛ دیداری که در آن مسعود پزشکیان تاکید کرد: ایران از میز مذاکره کنار نخواهد کشید و پیشنهادهای تبادل‌شده از طریق رابطین با طرف آمریکایی پس از نهایی شدن، جمع‌بندی می‌شود.
گشایش فصل جدید همکاری‌ها
رویداد منطقه‌ای «نشست سران کشورهای مشترک‌المنافع» با ثبت عکس یادگاری مشترک سران آغاز شد؛ تصویری که در آن مسعود پزشکیان در کنار روسای جمهور روسیه، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، بلاروس، قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان، ازبکستان و نخست‌وزیر ارمنستان قرار گرفت. متعاقب این نشست محدود، مذاکرات در قالبی گسترده‌تر ادامه یافت. بر اساس گزارش «ایرنا» دستور کار این دوره از اجلاس شامل ۱۵موضوع محوری بوده است و سران حاضر در پایان، تصویب بیانیه مشترکی را در دستور کار قرار دادند که علاوه بر ارزیابی دستاوردهای ۳۵ساله این اتحادیه، چشم‌اندازهای آتی همگرایی منطقه را ترسیم می‌کند. پیش از برگزاری این رویداد، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در نشست خبری پس از جلسه شورای وزیران امور خارجه اتحادیه گفت: «بیانیه‌ای در مورد حفظ حافظه تاریخی و برنامه‌ای برای اجرای مفهوم فضای آموزشی یکپارچه برای سال‌های ۲۰۳۱-۲۰۲۷ نیز آماده شده است.»
مذاکره در سایه زور، مذاکره نیست
رئیس‌جمهوری ایران پیش از عزیمت به ترکمنستان، در تشریح اهداف این سفر اظهار کرد: «این سفر دو موضوع اصلی را دنبال خواهد کرد. در این سفر، از یک‌سو به‌عنوان مهمان در جمع سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع حضور خواهیم داشت و از سوی دیگر، با توجه به اینکه کشورهای ساحلی دریای خزر در این نشست حضور دارند، درباره روند و وضعیت دریای خزر که اکنون با خطرات جدی مواجه است، گفت‌وگو خواهیم کرد.» پزشکیان از آلودگی‌هایی که از نفت و انرژی در این منطقه ایجاد می‌شود، کاهش ورودی آب، خطر خشکسالی و خشک‌شدن دریا، کاهش میزان ماهی‌ها و همچنین تهدیدهایی که متوجه محیط زیست دریای خزر است، به‌عنوان مسائلی که باید درباره آنها با سران کشورهای ساحلی گفت‌وگو و چاره‌اندیشی شود، یاد کرد.
نمی‌توانند ما را به راحتی محاصره کنند
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی رئیس‌جمهوری، رئیس‌جمهور همچنین با اشاره به محدودیت‌های ایجادشده در مسیرهای دریایی اظهار کرد: «این مشکلی است که اکنون به‌عنوان محاصره دریایی ایجاد کرده‌اند، اما تصور من این است که نمی‌توانند ما را به این سادگی محاصره کنند؛ چراکه ما با ۱۵ کشور در منطقه همسایه هستیم و از هر یک از این مسیرها می‌توانیم بخش قابل‌توجهی از تبادلات اقتصادی، تجاری، سیاسی و امنیتی خود را انجام دهیم.»
مذاکره در سایه زور، اجبار است
نشست سران کشورهای مشترک‌المنافع صبح روز گذشته برگزار شد. پزشکیان در سخنرانی خود در این نشست گفت: «جمهوری اسلامی ایران برای برقراری صلح و ثبات پایدار، همواره بر گفت‌وگو و راه‌حل دیپلماتیک تاکید کرده است؛ اما گفت‌وگو زمانی معنا و امکان موفقیت دارد که بر پایه احترام متقابل، تعهدات متقابل و کنار گذاشتن فشار و تهدید باشد. مذاکره در سایه زور، مذاکره نیست؛ تحمیل و اجبار است. وی افزود: «فشار و تحریم علیه ایران تنها ظرفیت‌های اقتصادی ایران را محدود نمی‌کند، بلکه به تجارت، اتصال، انرژی و نظم منطقه‌ای آسیب خواهد زد.» پزشکیان همچنین گفت: «منطقه ما بیش از هر زمان دیگری به تاب‌آوری در برابر جنگ، بحران، فشار خارجی و اختلال در مسیرهای اقتصادی و ارتباطی نیاز دارد و موفقیت در این مسیر، بیش از هر چیز مستلزم اتصال ظرفیت‌های منطقه به یکدیگر است. امروزه بیش از هر زمان دیگری نیازمند چندجانبه‌گرایی واقعی در منطقه هستیم.»
پزشکیان در بخش دیگری از سخنرانی خود در نشست همسود تاکید کرد: «منافع مشترک ما، نه در رقابت میان مسیرها بلکه در اتصال مسیرهاست. برای آسیای مرکزی، جمهوری اسلامی ایران صرفا یک شریک نیست، بلکه یک مسیر طبیعی برای اتصال آسیای مرکزی و اوراسیا به آب‌های آزاد است. بنادر جنوبی ایران در خلیج‌فارس و دریای عمان به‌ویژه چابهار می‌توانند این منطقه را به آسیای جنوبی، آفریقا و سپس اروپا متصل کنند.» رئیس‌جمهور همچنین گفت: جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد می‌کند فرمت «کشورهای مستقل مشترک‌المنافع + ایران» یا «CIS+۱» به‌عنوان سازوکاری منعطف و موثر برای گفت‌وگو و همکاری ایجاد شود تا بتوانیم همکاری‌های مشترک را در حوزه‌های ترانزیت، انرژی، تجارت، معدن، سرمایه‌گذاری، فناوری، آب و محیط‌زیست، گردشگری و ارتباطات علمی و فرهنگی توسعه دهیم.»
نجات خزر به تنهایی ممکن نیست
در ادامه، پزشکیان روز گذشته در نشست فوق‌العاده سران حوزه خزر شرکت کرد. اجلاس محیط‌زیست دریای خزر با حضور روسای‌جمهور جمهوری اسلامی ایران، فدراسیون روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان برگزار شد. او طی سخنانی در این نشست گفت: «امروز بیش از هر زمان دیگری به دیپلماسی محیط‌زیست نیاز داریم. خزر می‌تواند نمونه موفق از همکاری کشورها درباره یک منفعت مشترک باشد. هیچ یک از کشورهای ساحلی نمی‌توانند به‌تنهایی خزر را نجات دهند. آب این دریا و آلودگی آن؛ تغییرات اقلیمی منطقه و آثار کاهش سطح آب هیچ‌یک مرز سیاسی نمی‌شناسد.»
وی افزود: «در جهان امروز که با بحران‌های متعدد، رقابت‌های ژئوپلیتیک، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و تضعیف چندجانبه‌گرایی مواجه است، همکاری زیست‌محیطی می‌تواند یکی از عرصه‌های مهم اعتمادسازی و همگرایی میان کشورهای منطقه باشد. ما معتقدیم محیط‌زیست نباید قربانی اختلافات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا مداخلات خارج از منطقه شود. کشورهای ساحلی باید با تکیه بر ظرفیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، سرنوشت دریای خزر را در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای و با احترام کامل به حاکمیت ملی و منافع مشروع یکدیگر تعیین کنند.» رئیس‌جمهور همچنین تاکید کرد: «از این رو، جمهوری اسلامی ایران ضمن استقبال از تصمیم این اجلاس برای ایجاد کمیسیون عالی‌رتبه مرکب از معاونان روسای دولت‌های ساحلی، پیشنهاد می‌کند که در چارچوب کنوانسیون تهران یک برنامه منطقه‌ای بلندمدت برای مقابله با کاهش سطح آب خزر تدوین و اجرا شود.»
تاکید بر عدم خروج از میز مذاکره
در حاشیه این دو اجلاس، دیدارهای دوجانبه رئیس‌جمهور ایران با سران حاضر بسیار حائز اهمیت بود. در همین چارچوب، پزشکیان روز پنج‌شنبه با ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهوری روسیه دیدار و گفت‌وگو کرد. پیش‌تر در تاریخ دهم شهریورماه نیز پزشکیان و پوتین باهم درقرقیزستان دیدار داشتند. بنا بر روایت سایت ریاست جمهوری، مسعود پزشکیان در دیدار با ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه اظهار کرد: « روابطمان در بیشتر زمینه‌ها در حال گسترش است. این روند از منظر ارتباطات تجاری، اقتصادی و انسانی رو به پیشرفت است.»
رئیس‌جمهور درباره اهمیت دیپلماسی افزود: «در حال گفت‌وگو هستیم، اما هر بار که با آمریکا گفت‌وگو می‌کنیم، دوباره حمله می‌کنند، ولی ما از میز مذاکره و گفت‌وگو کنار نخواهیم کشید. پیشنهادهایی داده بودیم و آمریکایی‌ها نیز پیشنهادهای جدیدی داده بودند. روی این پیشنهادها اصلاحات خود را انجام داده‌ایم. قرار است پس از نهایی شدن، از طریق رابطینی که وجود دارند، بنشینیم و آنها را جمع‌بندی کنیم. تلاش ما بر این است تا جنگ تمام شود و حق و حقوق ملت ایران در چارچوب قوانین بین‌المللی مراعات شود؛ اما اگر آمریکا بخواهد با یک‌جانبه‌گرایی پیش برود، پایان دادن به جنگ در آینده نزدیک امکان‌پذیر نخواهد بود.»
ولادیمیر پوتین نیز در این دیدار ضمن ارسال سلام به رهبر انقلاب و آرزوی موفقیت برای ایشان گفت: «روسیه و تهران برنامه‌ها و سیاست‌های راهبردی و کلیدی متعددی با یکدیگر دارند و این ارتباطات روزبه‌روز در حال افزایش است.» وی تصریح کرد: «مساله کلیدی در منطقه، حل بحران موجود است که ایران در ایجاد آن نقشی نداشته است و اکنون کشورهای متعددی در تلاش‌اند از طریق دیپلماسی به این جنگ پایان دهند. ایران نیز پیشنهادهای جدید خود را برای پایان جنگ ارائه کرده است.» پوتین افزود: «موضع روسیه کاملا روشن است و روسیه تمام تلاش خود را برای حل‌وفصل این بحران از مسیر دیپلماسی به کار خواهد گرفت.» پس از این دیدار در برخی محافل رسانه‌ای خبر مبنی بر احتمال ارسال پیام پزشکیان به واسطه پوتین مطرح شده بود که بر اساس گزارش فرارو، سخنگوی کاخ کرملین آن را تکذیب کرد و گفت: «پزشکیان در دیدار با پوتین، هیچ پیامی برای ترامپ نداشت.»
دیدارهای دوجانبه
پزشکیان همچنین دیداری با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، داشت که در جریان این گفت‌وگوی دوجانبه تصریح کرد: «ایران و ارمنستان به‌عنوان دو کشور همسایه باید بتوانند در حوزه‌های مختلف با یکدیگر تعامل و همکاری داشته باشند. رئیس‌جمهور ایران و الهام علی‌اف رئیس‌جمهوری آذربایجان، نیز در حاشیه این اجلاس دیدار و گفت‌وگو کردند. در این دیدار، آخرین وضعیت روابط دوجانبه و روند همکاری‌های مشترک میان ایران و جمهوری آذربایجان مورد بررسی قرار گرفت.»
رئیس‌جمهوری ایران همچنین در دیدار با دبیرکل سازمان همکاری‌های شانگهای خاطرنشان کرد: «هرچه این تعاملات و دیدارها افزایش یابد و تقویت شود، سیاست‌ها و راهبردهای چندجانبه بیشتری را می‌توانیم عملیاتی کنیم. در بسیاری از مواقع در گفت‌وگوها مسائلی مطرح می‌شود؛ اما در حوزه اجرا این تعهدات به فراموشی سپرده می‌شوند. اصولا باید تلاش کنیم تصمیم‌ها و گفت‌وگوها نتیجه‌بخش باشند.» پزشکیان در ادامه دیدارهای خود با سردار بردی‌محمداف رئیس‌جمهور ترکمنستان دیدار و گفت‌وگو کرد. در این دیدار دو طرف با اشاره به ظرفیت‌های گسترده موجود برای ارتقای سطح همکاری‌های مشترک بر ضرورت پیگیری و تسریع در اجرای پروژه‌های مورد توافق و بهره‌گیری از فرصت‌های متقابل برای گسترش روابط دوجانبه تاکید کردند.
نشست سه‌جانبه
پزشکیان، پوتین رئیس‌جمهور روسیه و الهام علی‌اف رئیس‌جمهوری آذربایجان در حاشیه اجلاس سران کشورهای مشترک‌المنافع و اجلاس محیط‌زیستی خزر یک نشست سه‌جانبه هم برگزار کردند که در این نشست سه طرف ضمن بررسی مهم‌ترین مسائل و موضوعات مشترک، درباره راهکارهای تقویت تعاملات و توسعه همکاری‌های سه‌جانبه در حوزه‌های مورد علاقه طرفین تبادل نظر کردند. همکاری‌های مرتبط با دریای خزر و مسائل منطقه‌ای نیز از دیگر محورهای این نشست سه‌جانبه بود. حضور رئیس‌جمهور پزشکیان در این نشست و دیدارهای حاشیه‌ای که برگزار شد، نشان از فعالیت مستمر دیپلماسی ایران دارد که می‌تواند در پیشبرد اهداف کشور و تامین منافع ملی تاثیرگذار باشد. مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور نیز در تشریح دستاوردهای این سفر رئیس‌جمهور توضیح داد: «پیام حضور پزشکیان در اجلاس سران کشورهای مشترک‌المنافع به‌عنوان تنها مهمان غیر عضو و سخنران اصلی، شکست محاصره و انزوای اقتصادی ایران است.» رئیس‌جمهور در نهایت عصر دیروز به تهران بازگشت.
