آزمون در شرایط اضطرار؛ امنیت محیطی معادله رتبه اولی‌ها را تغییر داد
جغرافیای موفقیت در کنکور
یکی از انتقاداتی که از سوی داوطلبان مطرح‌شده اعلام نتایج با ۱۲روز تاخیر است که این موضوع، سردرگمی زیادی برای داوطلبان حضور در دانشگاه‌های سراسر کشور ایجاد کرده است. پیش از این رئیس سازمان سنجش درباره زمان اعلام نتایج اولیه کنکور سراسری ۱۴۰۵ گفته بود: «پیش‌بینی می‌شود نتایج اولیه کنکور۱۴۰۵ تا پایان شهریورماه اعلام شود.» اما نتایج کنکور دیروز پس از ۱۲روز از زمان تعیین‌شده ابلاغ شد.
ماراتن نابرابر
اعلام اسامی نفرات برتر کنکور۱۴۰۵ نشان داد که جغرافیای موفقیت در ایران همچنان به شدت قطبی شده است. به گزارش تابناک، بررسی‌های آماری از میان ۴۰رتبه برتر در پنج گروه آزمایشی حاکی از آن است که تهران با تصاحب ۲۱رتبه، بیش از ۵۲درصد از سهم صدرنشینان را به خود اختصاص داده است. این تمرکزگرایی در گروه‌هایی نظیر هنر و زبان‌های خارجی به اوج خود رسیده است؛ به‌طوری‌که تمام پنج رتبه نخست گروه هنر از پایتخت بوده‌اند. با این حال، استان مازندران در یک پدیده کم‌سابقه، در گروه علوم ریاضی و فنی خوش درخشید و نیمی از ۱۰رتبه برتر این گروه را داوطلبانی از شهرهای قائم‌شهر، آمل و بابل از آن خود کردند.
بررسی پراکندگی جغرافیایی ۴۰رتبه برتر کنکور سراسری سال۱۴۰۵ نشان می‌دهد که استان تهران با کسب ۲۱رتبه (بیش از نیمی از کل برترین‌ها) همچنان بیشترین سهم را به خود اختصاص داده است؛ این برتری به ویژه در گروه هنر (با تمام ۵رتبه اول)، زبان‌های خارجی (۴رتبه از ۵رتبه اول) و علوم انسانی (۶رتبه از ۱۰رتبه نخست) کاملا مشهود است. با این حال، ۱۹رتبه باقی‌مانده میان سایر استان‌ها و حتی شهرهای غیرمرکز استان توزیع شده است؛ به‌طوری‌که شهرهایی مانند قائم‌شهر با ۳رتبه، آمل با ۲رتبه و بابل با یک‌رتبه عملکرد چشم‌گیری به‌ویژه در گروه ریاضی داشته‌اند و رتبه اول انسانی نیز به داوطلبی از بجنورد رسیده است. البته به تاکید متن، این آمار به تنهایی معیار ارزیابی کیفیت کل نظام آموزشی استان‌ها نیست و عواملی چون جمعیت و تعداد داوطلبان نیز در آن موثرند. همچنین از نظر جنسیتی، با وجود سهم ۶۵درصدی زنان در کل شرکت‌کنندگان، ۲۳رتبه برتر به پسران و ۱۷رتبه به دختران رسیده است؛ تفکیک رشته‌ها نشان می‌دهد پسران در ریاضی و تجربی (۱۸رتبه از ۲۰رتبه نخست) و دختران در هنر، زبان و علوم انسانی غلبه داشته‌اند.
این آزمون سراسری با شرکت یک‌میلیون و ۷۰هزار و ۲۴۱داوطلب در ۴۱۵شهرستان برگزار شده که بر اساس اعلام سازمان سنجش، نتایج اولیه آن ۱۲مهرماه و نتایج نهایی اواسط آبان‌ماه اعلام می‌شود. اعلام اسامی ۴۰نفر برتر تنها بخش نخست از تصویر کلی کنکور امسال است و با انتشار نتایج سایر داوطلبان، جزئیات دقیق‌تری از وضعیت آزمون مشخص خواهد شد. با این حال، کارنامه اولیه کنکور۱۴۰۵ تا این مرحله تصویر روشنی را به نمایش گذاشته است: تثبیت جایگاه تهران به‌عنوان پایتخت رتبه‌های برتر و در درجات بعدی، موفقیت ویژه استان مازندران با ۶رتبه که نیمی از ۱۰رتبه برتر گروه ریاضی آن از سه شهر قائم‌شهر، آمل و بابل آمده‌اند.
اما فراتر از جغرافیا، آمارهای مربوط به وضعیت اقتصادی خانوارها تکان‌دهنده‌تر به نظر می‌رسد. داده‌های منتشرشده از سوی صندوق رفاه دانشجویان که در گزارش خبرگزاری خبرآنلاین بازتاب یافته، نشان می‌دهد که از میان بیش از ۵۰۰هزار دانشجوی شاغل به تحصیل در دانشگاه‌های دولتی، سهم سه دهک پایین درآمدی تنها ۵.۶درصد است. در مقابل، دهک‌های هشتم تا دهم که برخوردارترین قشر جامعه محسوب می‌شوند، ۶۲درصد از صندلی‌های آموزش رایگان را در اختیار گرفته‌اند. این آمار به وضوح نشان می‌دهد که دانشگاه‌های دولتی که قرار بود موتور محرک طبقات ضعیف برای صعود اجتماعی باشند، اکنون به ابزاری برای تثبیت جایگاه طبقات مرفه تبدیل شده‌اند.
مقایسه تحلیلی نتایج رتبه‌های برتر کنکور سراسری در ۲سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان‌دهنده تغییرات ملموس در پراکندگی جغرافیایی، الگوی تمرکززدایی و سهم گروه‌های مختلف آزمایشی است:
۱. افزایش فاصله تهران با سایر استان‌ها:
کنکور ۱۴۰۴: تهران با کسب ۸رتبه برتر از مجموع گروه‌های آزمایشی در صدر قرار داشت و مشهد با ۶رتبه تعقیب‌‌کننده جدی آن بود. در این سال، کلان‌شهرها محور اصلی بودند؛ اما پراکندگی متعادل‌تری در سراسر کشور دیده می‌شد.
کنکور ۱۴۰۵: جهش چشم‌گیری در سهم تهران رخ داده است؛ به‌طوری‌که تهران ۲۱رتبه از ۴۰رتبه برتر (بیش از ۵۲درصد) را به خود اختصاص داده و فاصله بسیار زیادی با سایر استان‌ها پیدا کرده است.
۲. تغییر پدیده‌ها و شگفتی‌سازهای استانی
کنکور ۱۴۰۴: مشهد با ۶رتبه برتر (به‌ویژه ۳رتبه برتر تجربی) پدیده اصلی کنکور بود. علاوه بر آن، شهرهایی مانند اهواز در ریاضی و بوشهر در زبان درخشیدند.
کنکور ۱۴۰۵: استان مازندران با ۶رتبه برتر جایگاه دوم کشوری را کسب کرد و پدیده اصلی آزمون شد. شگفتی ویژه مازندران در گروه ریاضی رخ داد که سه‌رتبه اول (از قائم‌شهر، آمل و بابل) و در مجموع ۵رتبه از ۱۰رتبه نخست کشوری را به خود اختصاص داد.
۳. الگوی پراکندگی در گروه‌های آزمایشی
گروه ریاضی:
در سال۱۴۰۴ رقابت میان تهران و اهواز (هرکدام ۳رتبه) و مشهد (۲رتبه) تقسیم شده بود و شهرهای صنعتی سهم پررنگی داشتند.
در سال۱۴۰۵ گروه ریاضی به‌طور کامل تحت سلطه سه شهر استان مازندران (قائم‌شهر، آمل و بابل) قرار گرفت.
گروه هنر:
در سال۱۴۰۴ تنوع منطقه‌ای بالایی وجود داشت و شهرهایی چون مراغه، ارومیه، اصفهان، رشت و کرمانشاه در جمع برترین‌ها بودند.
در سال۱۴۰۵ انحصار کامل ایجاد شد و تمام ۵رتبه نخست گروه هنر به تهران رسید.
گروه علوم انسانی:
در سال۱۴۰۴ تهران با ۳رتبه در صدر بود و شهرهایی مثل ساری، اسلامشهر، نیشابور، کاشان و مشهد حضور داشتند.
در سال۱۴۰۵ سهم تهران افزایش یافت (۶رتبه از ۱۰رتبه)، اگرچه رتبه اول کشوری به بجنورد رسید.
گروه زبان‌های خارجی:
در سال۱۴۰۴ بوشهر در صدر قرار داشت.
در سال۱۴۰۵ چهاررتبه از ۵رتبه اول به داوطلبان تهرانی رسید.
۴. نقش شهرهای کوچک و متوسط
در هر 2سال، استعدادهای شهرهای کوچک و غیرمرکز استان اثبات شد؛ در سال۱۴۰۴ شهرهایی مانند خدابنده، قرچک، اسلامشهر و کاشان و در سال۱۴۰۵ شهرهایی مانند قائم‌شهر (با ۳ رتبه برتر)، آمل، بابل و بجنورد نشان دادند که توان رقابت در بالاترین سطح را دارند؛ هرچند حجم کلی رتبه‌های برتر در سال۱۴۰۵ بیش از پیش به سمت مرکز (تهران) سنگینی می‌کند.
آمار تفکیک جنسیتی رتبه‌های برتر آزمون
بررسی آماری تفکیک جنسیتی رتبه‌های برتر آزمون سراسری نشان می‌دهد که در سال۱۴۰۵، از مجموع ۴۰رتبه برتر معرفی‌شده در پنج گروه آزمایشی، ۲۳رتبه به پسران و ۱۷رتبه به دختران اختصاص داشته است؛ به‌طوری‌که پسران با تصاحب ۹رتبه از ۱۰رتبه نخست در هریک از گروه‌های علوم ریاضی (با تنها یک داوطلب دختر در رتبه پنجم) و علوم تجربی غلبه مطلق داشتند؛ درحالی‌که دختران در گروه هنر با کسب تمامی ۵رتبه اول، در زبان‌های خارجی با ۴رتبه از ۵رتبه برتر و در علوم انسانی با اختصاص ۶رتبه از ۱۰رتبه نخست، عملکرد برتری از خود به جای گذاشتند. این در حالی است که در متن و آمارهای گزارش‌شده برای کنکور سال۱۴۰۴ هیچ داده‌ای به تفکیک جنسیت داوطلبان ارائه نشده است.
بررسی آماری تفکیک جنسیتی رتبه‌های برتر آزمون سراسری در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان‌دهنده الگویی پایدار در انحصار برخی رشته‌ها توسط یک جنسیت مشخص است؛ به‌طوری‌که در سال۱۴۰۴ از میان ۴۰رتبه برتر، ۲۴رتبه به پسران و ۱۶رتبه به دختران رسید که این غلبه در سال۱۴۰۵ نیز با ۲۳رتبه برای پسران و ۱۷رتبه برای دختران ادامه یافت. در هر دو سال، پسران در گروه علوم ریاضی با تصاحب ۹رتبه از ۱۰رتبه برتر (و تنها یک‌داوطلب دختر) و همچنین در علوم تجربی با کسب ۸رتبه در سال۱۴۰۴ و ۹رتبه در سال۱۴۰۵، حاکمیت مطلق داشتند. در مقابل، دختران در هر دو سال ۱۰۰درصد رتبه‌های برتر گروه هنر (۵رتبه از ۵) را به خود اختصاص دادند و در گروه زبان‌های خارجی نیز عملکرد برتری داشتند (۳رتبه در ۱۴۰۴ و ۴رتبه در ۱۴۰۵). همچنین در گروه علوم انسانی، در سال۱۴۰۴ رقابت میان دختران و پسران کاملا برابر (۵دختر و ۵پسر) بود که این سهم برای دختران در سال۱۴۰۵ به ۶رتبه از ۱۰رتبه نخست افزایش یافت.
آنچه جنگ برای کنکور به ارمغان آورد
بررسی جامع تحولات کنکور در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که سنجش آموزشی در ایران را نمی‌توان جدا از شرایط کلان سیاسی، اجتماعی و امنیتی کشور تحلیل کرد. در هر 2سال، سایه و پیامدهای شرایط جنگی بر کشور سنگینی می‌کرد؛ اما شدت و دامنه این تاثیر در سال۱۴۰۵ به مراتب پررنگ‌تر و ملموس‌تر از سال۱۴۰۴ بود. نقش‌آفرینی پررنگ‌تر جنگ در سال۱۴۰۵، نه تنها سلامت روانی و ثبات آموزشی داوطلبان را در بسیاری از نقاط تحت تاثیر قرار داد، بلکه جغرافیای موفقیت را نیز دستخوش تغییر کرد؛ تا جایی که اوج‌گیری و جهش بی‌سابقه استان مازندران در کنکور۱۴۰۵—به‌ویژه سلطه مطلق سه شهر قائم‌شهر، آمل و بابل بر گروه ریاضی—تا حد زیادی ناشی از دوری نسبی این منطقه از دامنه مستقیم درگیری‌ها، اضطراب‌های امنیتی و اختلالات محیطی در مقایسه با سایر استان‌ها بود.
با وجود این، نباید این درخشش‌های منطقه‌ای و مقطعی را به معنای تعدیل شکاف‌های آموزشی قلمداد کرد. در واقع، به‌رغم پررنگ‌تر شدن التهابات جنگی در پایتخت به‌دلیل دسترسی بیشتر به امکانات آموزشی، سهم تهران از ۸رتبه برتر در سال۱۴۰۴ به ۲۱رتبه در سال۱۴۰۵ (بیش از ۵۲درصد کل برترین‌ها)جهش پیدا کرد. بنابراین، در میان التهابات محیطی و شرایط بحرانی، خانواده‌های برخوردار پایتخت توانسته‌اند با تکیه بر سرمایه مالی و دسترسی بیشتر به امکانات آموزشی ویژه، بیشترین بهره را از صندلی‌های دانشگاه‌های ممتاز ببرند.
یکی از پرسش‌ها ی حیاتی پس اعلام نتایج اولیه این است که زمان حضور دانشجویان جدیدالورود در دانشگاه‌های سراسری چه زمانی خواهد بود. به گزارش خبرگزاری مهر، به‌رغم اعلام رئیس سازمان سنجش مبنی براینکه نتایج اولیه آزمون سراسری روز یکشنبه اعلام می‌شود، این سازمان نتایج داوطلبان را بعد از ظهر روز گذشته روی سایت خود قرار داد. به گفته رضا محمدی، رئیس سازمان سنجش، نتایج نهایی این آزمون نیز اواسط آبان ماه اعلام خواهد شد. بر این اساس باید منتظر شروع ترم برای دانشجویان نو ورودی در اوایل آذرماه باشیم و همچنان این سوال پابرجا خواهد بود که این ترم ابتدایی برای دانشجویان ورودی سال 1405 به شکل محاسبه خواهد شد.
