تلاشهای دیپلماتیک میانجیها برای خروج آمریکا و ایران از مسیر بحران با ابتکارات تازه همراه شده است
ایران و عمان در آستانه توافق
پس از چند هفته تنش و درگیری، به نظر میرسد که دستکم فعلا آرامشی نسبی در سراسر خاورمیانه برقرار شده است. در عین حال، گزارشهای رسانهای حاکی از آن است که ایران و آمریکا بار دیگر در تلاشاند تا راهحلی برای بحرانی پیدا کنند که بیش از پنج ماه است کل جهان و همچنین بازارهای انرژی را درگیر خود کرده است. در همین رابطه، تلاشهای دیپلماتیک با محوریت قطر و پاکستان بار دیگر از سر گرفته شده و رسانهها نیز خبر دادند که ایران و عمان به توافق نهایی درباره کنترل تردد کشتیها در تنگه هرمز دست یافتهاند. در همین حال الحدث مدعی شد که طی ساعات آینده بیانیهای مشترک از سوی ایران و عمان درباره تنگه هرمز منتشر خواهد شد. رئیسجمهور آمریکا نیز اعلام کرد که توافق با ایران درباره برنامه هستهای و تنگه هرمز نزدیک است.
طرح توافق موقت بر سر هرمز
تلاشهای دیپلماتیک برای خروج از بحران در حالی ادامه دارد که خبرگزاری رویترز به نقل از یک منبع ارشد ایرانی گزارش داد که تهران در چارچوب مذاکرات با عمان برای بازگشایی تنگه هرمز، خواستار کنترل تردد کشتیهای ورودی به این آبراه راهبردی و همچنین نظارت بر تردد کشتیهای خروجی شده است. بر اساس این گزارش، ایران در طرح پیشنهادی خود خواهان آن است که در صورت لزوم، امکان مداخله در عبور و مرور کشتیها را نیز داشته باشد. این منبع آگاه توضیح داد که مسیر خروج کشتیها میان ایران و عمان قرار خواهد گرفت و مسقط پس از اطلاعرسانی به تهران، مجوز خروج را صادر خواهد کرد. این اظهارات در حالی مطرح میشود که اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، یکشنبه اعلام کرده بود تهران و مسقط به دستیابی به توافقی درباره یک مسیر دریایی جدید در تنگه هرمز، جدا از مسیرهای کشتیرانی موجود، نزدیک شدهاند.
در همین رابطه، روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی مدعی شد مذاکرات میان ایران و عمان درباره تنگه هرمز وارد مراحل پیشرفتهای شده و دو طرف در حال بررسی سازوکاری برای مدیریت تردد کشتیها در این آبراه راهبردی هستند. بر اساس این گزارش، کشتیهایی که به سمت خلیج فارس حرکت میکنند، از مسیری نزدیک به سواحل ایران و تحت کنترل تهران عبور خواهند کرد، درحالیکه کشتیهای خارجشونده از خلیجفارس از کانالی نزدیک به عمان عبور میکنند. این روزنامه آمریکایی همچنین ادعا کرد چارچوب مورد بحث ممکن است شامل دریافت «هزینه خدمات» برای پوشش مسائل زیستمحیطی ناشی از کشتیرانی و تامین امنیت کشتیهای تجاری و نفتکشها باشد. نیویورکتایمز در ادامه مدعی شد در صورت اجرایی شدن این شروط، هزینههای عبور از این مسیر ممکن است افزایش یابد، چرا که به گفته این روزنامه، چنین توافقی به معنای به رسمیت شناختن نقش و کنترل بیشتر تهران بر آبراهی است که پیش از جنگ، یک مسیر بینالمللی آزاد برای کشتیرانی محسوب میشد. رویترز در ادامه افزود که بعید است تهران جایگزینی برای بازگشایی تنگه هرمز بپذیرد.
روز سهشنبه، خبرگزاری رویترز با استناد به دادههای شرکت تحلیلی کپلر گزارش داد که حجم حملونقل دریایی از طریق تنگه هرمز در بحبوحه گزارشهای مربوط به از سرگیری مذاکرات بین ایالات متحده و ایران همچنان کاهشی است. این خبرگزاری گزارش داد که به گفته تحلیلگران، تنها سه نفتکش و سه کشتی فلهبر در ۲۴ ساعت گذشته از این تنگه عبور کردهاند. در همین رابطه، پاول ماسگریو، استاد دانشگاه جورجتاون در قطر، در گفتوگویی با شبکه الجزیره گفت که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا درصدد است که بهزودی به توافقی با ایران دست یابد. وی افزود که یک مساله کلیدی، فراتر از تنگه هرمز یا توافق هستهای، این است که آیا ایالات متحده میتواند به نحوی آبرومند از این وضعیت خارج شود و آیا دو طرف میتوانند به توافقی برسند که برای کاخ سفید قابل قبول باشد. این استاد دانشگاه افزود: «ترامپ با انتخابات میاندورهای، قیمتهای بالای سوخت و این واقعیت موجه است که جنگ علیه ایران بسیار غیر محبوب بوده. تقریبا هیچ راهی برای تغییر روایت قبل از انتخابات نوامبر وجود ندارد.»
دعوت از عراقچی برای سفر به پاکستان
در ادامه تحولات دیپلماتیک برای حلوفصل بحران در منطقه، روز دوشنبه، ۱۲ مرداد ماه، وزارت خارجه پاکستان در بیانیهای اعلام کرد که رئیس دستگاه دیپلماسی پاکستان از سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان دعوت کرد تا به اسلام آباد سفر کند. به گزارش شبکه الجزیره، وزارت امور خارجه پاکستان روز دوشنبه در بیانیهای اعلام کرد: «محمد اسحاقدار وزیر امور خارجه پاکستان در تماسی با عباس عراقچی همتای ایرانی خود، درباره تحولات منطقهای و بینالمللی گفتوگو کرد.»
در بیانیه صادره از سوی وزارت امور خارجه پاکستان در این خصوص آمده است: «وزیر امور خارجه از عراقچی دعوت کرد تا در اسرع وقت به پاکستان سفر کند.» در بیانیه وزارت امور خارجه پاکستان به محورهای مورد بحث در این سفر اشارهای نشده است. این در حالی است که منابع آگاه پیشتر اعلام کردند که انتظار میرود محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان ظرف یک تا ۲ روز آینده برای گفتوگو درباره مسائل مربوط به احیای مذاکرات میان ایران و آمریکا به تهران سفر کند. این منابع اعلام کردند که با توجه به تبادل پیام میان طرفین از طریق واسطهها در راستای تلاش برای احیای مذاکرات مستقیم بر اساس «تفاهمنامه اسلام آباد»، انتظار میرود در هفته جاری شاهد «تحولات مثبتی» در خصوص ازسرگیری مذاکرات باشیم.
در همین رابطه، روز سهشنبه، ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر با اشاره به رایزنیهای مستمر این کشور در رابطه با وضعیت تنگه هرمز، ضمن تاکید بر اولویت دیپلماسی، اعلام کرد که فعلا توافق نهایی در این زمینه حاصل نشده است. وی افزود که تمرکز اصلی دوحه در شرایط کنونی بر بازگشایی تنگه هرمز و گشودن مسیرهای دیپلماتیک برای مدیریت بحران است. وی همچنین عنوان کرد که تلاشهای این کشور برای کاهش تنشها در سراسر منطقه با جدیت ادامه دارد. الانصاری در ادامه تاکید کرد که بهرغم رایزنیهای فشرده، هنوز توافق قطعی میان ایران و آمریکا حاصل نشده و هدف اصلی، بازگرداندن طرفین به مسیر گفتوگو و تنشزدایی است. به گفته این سخنگو، پیشنویسی از توافقی احتمالی بین ایالات متحده و ایران تهیه شده است.
مسیر دشوار دیپلماسی
تکاپوهای دیپلماتیک برای بازگرداندن ایران و آمریکا به میز مذاکره در حالی است که روزنامه والاستریت ژورنال، در گزارشی با اشاره به تحولات اخیر نوشت که پس از روزها تهدید به آغاز یک حمله جدید علیه ایران، دونالد ترامپ بار دیگر سعی دارد از طریق دیپلماسی و نه جنگ به دستاوردی ملموس برسد. با این همه، پرسش اصلی این است که آیا شرکای خلیج فارس ترامپ میتوانند در روزهای آینده پیشرفت کافی به دست آورند تا تنگه هرمز را حداقل به طور موقت برای کشتیرانی باز کنند و زمینه را برای مذاکرات هستهای آینده فراهم سازند یا خیر. این روزنامه در ادامه نوشت: تلاشهای قبلی برای پیشبرد دیپلماسی ناموفق بوده است، هرچند روز یکشنبه نشانههای اولیهای از پیشرفت در بازگشایی این آبراه مشاهده شد و عمان و ایران اعلام کردند که در یافتن طرحی برای تنگه هرمز در حال پیشرفت هستند.
والاستریت ژورنال در ادامه نوشت که اگر مذاکرات مانند هفتههای قبل بار دیگر دچار مشکل شوند، ترامپ ممکن است دوباره به چرخه آشنای احیای تهدیدهای نظامی خود روی بیاورد. در همین زمینه، ولی نصر، کارشناس مسائل ایران در دانشگاه جانز هاپکینز، گفت: «ترامپ اکنون در تلاش است تا راهحلی دیپلماتیک پیدا کند تا از تشدید نظامی جلوگیری کند. اما مسیر واضحی، چه از نظر دیپلماتیک و چه نظامی، وجود ندارد که ترامپ را به جایی برساند که بتواند خود را پیروز اعلام کند.» این روزنامه آمریکایی در ادامه عنوان کرد که مسیر دیپلماتیک ترامپ را از خطرات اقدامات نظامی بزرگ، دستکم در برهه فعلی، مصون نگه داشته است. اما دیپلماسی خطرات خود را نیز به همراه دارد، از جمله اینکه ایران ممکن است نوسانات ترامپ را بهمثابه دلیلی برای افزایش خواستههای خود طی مذاکرات مطرح کند. در همین رابطه، سوزان مالونی، معاون رئیسجمهور در امور سیاست خارجی و کارشناس مسائل ایران در موسسه بروکینگز گفت که مذاکره برای دستیابی به یک راهحل که آزادی ناوبری را حفظ کند، سریع یا آسان نخواهد بود و مشخص نیست که آیا ترامپ خواهد توانست در این مسیر قدم بردارد یا خیر.
از سوی دیگر، نشریه پولیتیکو طی گزارشی عنوان کرد که با نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای آمریکا و استمرار تلاشها برای پایان دادن به جنگ با ایران، تاثیر اظهارات متناقض ترامپ بر بازارها به ویژه بازار نفت، رو به افول است. تا جایی که به وضعیت فعلی خاورمیانه و احتمال یافتن راهحلی برای بحران فعلی مربوط میشود، به نظر میرسد که ژئوپلیتیک منطقه در وضعیت مشابهی به سر میبرد و هرگونه اقدام ناسنجیده میتواند بار دیگر همهچیز را از کنترل خارج کند.
