در پاسخ حملات و مقاومت ایرانیان صورت گرفت؛
حمله نظامی به انستیتو پاستور
اعتراض ۱۰۰ کارشناس بینالمللی حقوقی به جنایت جنگی آمریکا
طبق گزارش خبرگزاری فارس و اظهارات صریح احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستور ایران، این مرکز استراتژیک در پی سه مرحله حملات هوایی و موشکی رژیم صهیونیستی و آمریکا، با خساراتی بنیادین و سهمگین مواجه شده است. این تخریب گسترده که محدودهای به وسعت ۲۳ هزار مترمربع را در برمیگیرد، به ویرانی بخشهای حیاتی نظیر آزمایشگاههای مرجع مالاریا، بانک سلولی، واحدهای بیوتکنولوژی و تحقیقات بالینی منجر شده و عملا تداوم فعالیت در ساختمان مرکزی را غیرممکن کرده است. براساس آمار ارائهشده، ۱۳ آزمایشگاه مرجع کشوری، ۳ بانک زیستی و ۲ مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت (WHO) که ستونهای پایش و کنترل بیماریها در منطقه محسوب میشدند، مستقیما تحت تاثیر این حملات قرار گرفتهاند. مصطفوی با تاکید بر ماهیت استراتژیک این نهاد در حوزههای تشخیصی و تولیدی، این اقدام را نقض آشکار کنوانسیونهای بینالمللی و تعرض به زیرساختی دانست که بیش از یک قرن مأمن سلامت عمومی ایرانیان بوده است.
حمله به این نهاد صدساله، موجی از واکنشها را در سطوح مختلف برانگیخته است. به گزارش نور نیوز، صنم نراقی، نواده عبدالحسین میرزا فرمانفرما (واقف زمین انستیتو)، با اشاره به پیشینه خانوادگی و اهدای این زمین برای توسعه بهداشت عمومی، تاکید کرد که هدف این حملات نه یک حکومت، بلکه نابودی گذشته، حال و آینده ایران به عنوان یک ملت است. در همین راستا، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در شبکه اجتماعی ایکس این اقدام را «دلخراش، بیرحمانه و تنفرانگیز» توصیف کرد و آن را حملهای به ارزشهای بنیادین تمدن بشری قلمداد کرد. همچنین محمد مخبر، مشاور رهبری، با انتشار مطلبی تحت عنوان «تروریسم دارویی آمریکا در لباس حقوق بشر»، هدف قرار دادن مراکز داروسازی و پژوهشی را جنگ تمامعیار با سلامت ملت ایران و مصداق بارز جنایت جنگی دانست که پرده از ماهیت ضدبشری مهاجمان برمیدارد.
در عالیترین سطح اجرایی، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، با طرح این پرسش که «حمله به مراکز پژوهش پزشکی چه پیامی دارد؟»، از سازمان جهانی بهداشت، صلیب سرخ و پزشکان بدون مرز خواست تا در برابر این جنایت آشکار علیه بشریت سکوت نکنند. همزمان، حسین کرمانپور، سخنگوی وزارت بهداشت، این واقعه را «تجاوز به ستون صدساله بهداشت جهانی» و حملهای مستقیم به امنیت بهداشت بینالمللی خواند. با وجود حجم عظیم خسارات که به گفته خبرگزاری آوش شامل تخریب ۲۰هزار مترمربع زیربنای آزمایشگاهی است، مدیریت انستیتو پاستور و سخنگوی دولت بر اراده جدی برای احیا تاکید کردهاند؛ چنانکه مصطفوی وعده داده است «پاستور را بهتر از قبل خواهیم ساخت» و سخنگوی دولت نیز خاطرنشان کرده که اگرچه زیرساختها آسیب دیدهاند، اما ریشه یک ملت را نمیتوان زد و ایران بار دیگر از دل این ویرانیها قد علم خواهد کرد.
همزمان بیش از ۱۰۰کارشناس حقوق بینالملل مستقر در ایالات متحده بیانیهای تهیه کردند تا نگرانیهای عمیق درباره جنگ را تشریح کنند. این نامه توسط کارشناسان حقوق بینالملل در سراسر ایالات متحده امضا شده است، از جمله استادان ارشد دانشگاه؛ رهبران انجمنهای برجسته حقوق بینالملل، سازمانهای غیردولتی و کلینیکهای حقوقی؛ مشاوران حقوقی پیشین دولت؛ متخصصان حقوق نظامی و دادستانهای کل نظامی سابق.
به گزارش رویترز به نقل از مجله حقوقی just security، در این بیانیه آمده است: «ما، امضاکنندگان این نامه که از کارشناسان، استادان و فعالان حوزه حقوق بینالملل مستقر در ایالات متحده هستیم، برای ابراز نگرانی عمیق خود نسبت به نقضهای جدی حقوق بینالملل و همچنین لفاظیهای نگرانکننده از سوی ایالات متحده، اسرائیل و ایران در درگیری مسلحانه کنونی در خاورمیانه، این متن را مینویسیم.» در این بیانیه آمده است: یک ماه از حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل به سراسر ایران میگذرد. آغاز این عملیات نقض آشکار منشور سازمان ملل متحد بود و رفتار نیروهای ایالات متحده از آن زمان و همچنین اظهارات مقامات ارشد دولتی، نگرانیهای جدی را در مورد نقض قوانین بینالمللی حقوق بشر و قوانین بینالمللی بشردوستانه، از جمله جنایات جنگی بالقوه، ایجاد میکند.
در این بیانیه ذکر شده است: «ما به طور جمعی بر اهمیت اعمال برابر قوانین بینالمللی برای همه، از جمله کشورهایی که خود را به عنوان رهبران جهانی مطرح میکنند، تاکید میکنیم. اظهارات اخیر مقامات ارشد دولت ایالات متحده که قوانین حاکم بر درگیری نظامی را «احمقانه» توصیف میکنند و «کشندگی» را بر «قانونی بودن» اولویت میدهند، عمیقا نگرانکننده و به طرز خطرناکی کوتهبینانه هستند. این ادعاها، به ویژه در ترکیب با رفتار قابل مشاهده نیروهای آمریکایی، به نظم حقوقی بینالمللی و نظام حقوق بینالملل که ما زندگی خود را وقف ترویج آن کردهایم، آسیب میرساند. این جنگ که روزانه بین یکتا ۲میلیارد دلار برای مالیاتدهندگان آمریکایی هزینه دارد، خسارات قابلتوجهی به غیرنظامیان در منطقه وارد میکند و منجر به کشته شدن صدها غیرنظامی در سراسر خاورمیانه شده است و همچنین آسیبهای جدی زیستمحیطی و اقتصادی به همراه دارد. ما این نامه را برای ابراز نگرانی خود در مورد موارد زیر مینویسیم: ۱. تصمیم به توسل به جنگ، ۲. نحوه اجرای مخاصمات، ۳. لفاظیها و تهدیدهای مقامات ارشد ایالات متحده و متحدان آنها که نویدبخش سوءاستفادههای بیشتر است و ۴. تضعیف و از میان رفتن سازوکارهای کاهش آسیب به غیرنظامیان در داخل دولت آمریکا.
نقض منشور سازمان ملل درباره استفاده از زور
حملات انجامشده توسط ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ به وضوح ممنوعیت منشور سازمان ملل متحد در مورد استفاده از زور را نقض کرد. توسل به زور علیه یک کشور دیگر فقط در دفاع از خود در برابر یک حمله مسلحانه واقعی یا قریبالوقوع یا در مواردی که توسط شورای امنیت سازمان ملل مجاز باشد، مجاز است. شورای امنیت این حمله را مجاز ندانست. ایران به اسرائیل یا ایالات متحده حمله نکرد. علیرغم ادعاهای متنوع و گاه متناقض دولت ترامپ، هیچ مدرکی مبنی بر اینکه ایران تهدید قریبالوقوعی ایجاد کرده است که بتواند مبنای ادعای دفاع از خود باشد، وجود ندارد. بسیاری از کارشناسان حقوق بینالملل به این نتیجه رسیدهاند که اقدامات اسرائیل و ایالات متحده، منشور سازمان ملل را نقض میکند، از جمله رئیس و رئیس منتخب انجمن حقوق بینالملل آمریکا و رئیس شعبه آمریکایی انجمن حقوق بینالملل؛ آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد نیز این حملات را به عنوان تضعیفکننده صلح و امنیت بینالمللی محکوم کرد.
نقض حقوق بینالملل بشردوستانه
قوانین مربوط به درگیریهای مسلحانه، رفتار خصمانه همه طرفهای درگیر در درگیریهای جاری را محدود میکند. ما نگرانیم که این قوانین اساسی، از جمله در زمینه حملات گزارش شده به غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی مانند رهبران سیاسی که هیچ نقش نظامی ندارند، زیرساختهای نفت و گاز، از جمله پارس جنوبی و کارخانههای آب شیرینکن نقض شده باشند. در ۱۹ مارس، ولکر تورک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، حملات به زیرساختهای انرژی را محکوم کرد و به تاثیرات «فاجعهبار» آنها برای غیرنظامیان اشاره کرد.
ما به شدت نگران حملاتی هستیم که مدارس، مراکز درمانی و خانهها را هدف قرار دادهاند. هلال احمر ایران گزارش میدهد که «۶۷۴۱۴ مکان غیرنظامی مورد حمله قرار گرفتهاند که از این تعداد ۴۹۸ مدرسه و ۲۳۶ مرکز درمانی هستند.» گزارشی از سازمانهای برجسته جامعه مدنی نشان میدهد که حداقل ۱۴۴۳ غیرنظامی ایرانی، از جمله ۲۱۷ کودک، بین ۲۸ فوریه و ۲۳ مارس توسط نیروهای آمریکایی و اسرائیلی جان خود را از دست دادهاند. حمله به مدرسه ابتدایی میناب به طور خاص نگرانکننده است. در ۲۸ فوریه، مدرسه ابتدایی شجره طیبه در میناب ایران مورد حمله قرار گرفت و به گفته مقامات ایرانی، منجر به جان باختن حداقل ۱۷۵ نفر شد که بسیاری از آنها کودک بودند. بر اساس اطلاعات آنلاین که به راحتی در دسترس هستند و تصاویر ماهوارهای موجود در بازار، به نظر میرسد که این ساختمان به مدت یک دهه به عنوان مدرسه مورد استفاده قرار میگرفته است.
نگرانیها درباره لحن و تهدیدهای مقامات ارشد
ما عمیقا نسبت به لحن خطرناک و تهدیدآمیزی که برخی مقامات دولتی در طول جنگ به کار بردهاند نگران هستیم، از جمله:
الف. تهدید به «عدم اعطای امان»: در ۱۳ مارس، وزیر دفاع، پیت هگست، اظهار کرد: «ما به پیشروی ادامه میدهیم، جلوتر میرویم، هیچ امانی داده نمیشود و هیچ رحم و شفقتی برای دشمنانمان وجود ندارد.» در حقوق بینالملل، «اعلام اینکه هیچ امانی داده نخواهد شد» بهطور خاص ممنوع است؛ این ممنوعیت در دستورالعملهای رسمی حقوق جنگ وزارت دفاع آمریکا نیز ذکر شده است. بنابراین، این اظهارنظر احتمالا نقض حقوق بشردوستانه بینالمللی و همچنین قانون جرایم جنگی ایالات متحده (۱۸ U.S.C. ۲۴۴۱) محسوب میشود. صدور دستور یا حتی تهدید به عدم اعطای امان، یک جنایت جنگی به شمار میآید.
ب. نادیده گرفتن قوانین تعامل و حقوق بینالملل: بیانیه «بیطرفانه» وزیر دفاع هگست، پس از اظهارات نگرانکننده مشابهی از سوی وزیر دفاع، از جمله در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۵ و ۲ مارس ۲۰۲۶ مبنی بر اینکه ایالات متحده با «قوانین احمقانه تعامل» نمیجنگد، منتشر شد. در ۸ژانویه۲۰۲۶، رئیسجمهور ترامپ این اظهارنظر نگرانکننده را مطرح کرد که «من به قوانین بینالمللی نیازی ندارم». در ۱۳ مارس، او اظهار کرد که ایالات متحده ممکن است «فقط برای سرگرمی» به ایران حمله کند.
ج. تهدیدها علیه زیرساختهای انرژی: رئیسجمهور ترامپ در ۱۳ مارس ۲۰۲۶ تهدید کرد: «من میتوانم ظرف یک ساعت آینده چیزهایی را از بین ببرم، نیروگاههایی که برق تولید میکنند، نیروگاههایی که آب تولید میکنند... ما میتوانیم کارهایی انجام دهیم که آنقدر بد باشند که دیگر هرگز نتوانند به عنوان یک ملت دوباره بازسازی شوند.» قوانین بینالمللی از اشیای ضروری برای بقای غیرنظامیان در برابر حمله محافظت میکند و حملاتی که ترامپ تهدید کرده است، در صورت اجرا، میتواند منجر به جنایات جنگی شود.
تضعیف سازوکارهای نهادی برای جلوگیری از نقضهای بیشتر
از زمان آغاز دولت دوم دونالد ترامپ، وزارت دفاع تحت مدیریت وزیر دفاع پیت هگست بهطور عامدانه و نظاممند، حمایتها و سازوکارهایی را که برای تضمین رعایت حقوق بشردوستانه بینالمللی طراحی شده بودند، تضعیف کرده است. این اقدامات شامل برکناری و حذف وکلای ارشد نظامی بدون ارائه علنی دلایل سوءرفتار و جایگزینی دادستانهای کل نیروهای زمینی، دریایی و هوایی است که بهطور مستقیم نظارت حقوقی بر عملیاتهای رزمی را تضعیف میکند. همچنین «تیمهای محیط غیرنظامی» و دیگر سازوکارهایی که بهطور خاص برای کاهش آسیب به غیرنظامیان در جریان عملیات طراحی شده بودند، منحل شدهاند.
در «راهبرد دفاع ملی ۲۰۲۶» نیز هیچ اشارهای به حفاظت از غیرنظامیان و حقوق بینالملل نشده است. این تغییرات بهویژه در پرتو اظهارات وزیر دفاع پیت هگست که قوانین درگیری را مانعی برای «جنگیدن برای پیروزی» دانسته، بسیار نگرانکننده است. ما عمیقا نگران هستیم که رفتارها و تهدیدهای مطرحشده در اینجا موجب وارد آمدن آسیبهای جدی به غیرنظامیان در خاورمیانه شده باشند و همچنین به تشدید درگیری، آسیب به محیط زیست و اقتصاد جهانی دامن بزنند و این خطر را ایجاد میکنند که حاکمیت قانون و هنجارهای بنیادینی که از غیرنظامیان همه کشورها محافظت میکنند، تضعیف شوند. اظهارات علنی مقامات ارشد نشاندهنده بیاعتنایی نگرانکننده به قواعد حقوق بشردوستانه بینالمللیِ مورد پذیرش دولتهاست؛ قواعدی که هم از غیرنظامیان و هم از اعضای نیروهای مسلح محافظت میکنند.
در بخش دیگری از این بیانیه آمده است: «ما از مقامات دولت ایالات متحده میخواهیم که همواره منشور سازمان ملل، حقوق بشردوستانه بینالمللی و حقوق بشر را رعایت کنند و بهطور علنی تعهد و احترام ایالات متحده به هنجارهای حقوق بینالملل را روشن سازند. ما به همه کشورها یادآوری میکنیم که موظف به رعایت تعهدات قانونی خود هستند و نباید در ارتکاب اقدامات بینالمللی نادرست به ایالات متحده، اسرائیل یا ایران کمک برسانند و همچنین موظفند برای پایان دادن به نقضهای جدی هنجارهای الزامآور عمومی حقوق بینالملل (jus cogens)، از جمله ممنوعیت تجاوز و قواعد اساسی حقوق بشردوستانه بینالمللی، از طریق روشهای قانونی همکاری کنند.»
در بخش آخر نیز آمده است: «ما همچنین از متحدان و شرکای همکار دولت ایالات متحده میخواهیم اقداماتی برای رعایت و تضمین رعایت حقوق بشردوستانه بینالمللی انجام دهند، مطابق با ماده مشترک یک کنوانسیونهای ژنو و حقوق عرفی بینالمللی مرتبط. خود ایالات متحده نیز اذعان کرده است که دولتها باید تلاش کنند دیگران را به پایبندی به حقوق بشردوستانه بینالمللی ترغیب کنند.» تفسیر کمیته بینالمللی صلیب سرخ در سال ۲۰۱۶ درباره کنوانسیون اول ژنو ۱۹۴۹ بیان میکند که یک دولت «در موقعیت منحصر به فردی برای تاثیرگذاری بر رفتار» دولتهای شریک قرار دارد، جایی که دولت «در تامین مالی، تجهیز، مسلح کردن یا آموزش نیروهای مسلح یکی از طرفهای درگیر مشارکت داشته باشد یا حتی عملیات را با چنین نیروهایی برنامهریزی، اجرا و بررسی کند.»
