علیاکبر اسدی، پژوهشگر ارشد مسائل خاورمیانه، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» تشریح کرد
دیپلمات عراقی حامل پیام کاهش تنش است؟
اهمیت سفر رئیس دستگاه دیپلماسی عراق به تهران در مقطع فعلی را چگونه ارزیابی میکنید؟
بحث عراق و روابط با ایران طی دو دهه گذشته از موضوعات مهم در سیاست خارجه کشورمان تلقی میشود. در این خصوص، یکی از نکات مهم آن بوده که دولت عراق و نظام سیاسی این کشور طی دو دهه اخیر بهنوعی هم ناگزیر به همکاری با آمریکا در حوزههای سیاسی و امنیتی بوده و هم با ایران. دلیل این مساله آن است که اولا آمریکا مهمترین قدرت جهانی بوده که در ساخت و پیشبرد روند سیاسی جدید در این کشور نقش داشته است و اصولا سرنگونی دولت بعث هم از سوی این کشور صورت گرفت. عراق به لحاظ سیاسی - امنیتی و همچنین اقتصادی اتکای زیادی به آمریکا دارد و فشارها و محدودیتهای اعمالشده از سوی واشنگتن میتواند چالشهایی را برای بغداد ایجاد کند. از طرف دیگر، روابط ایران و عراق، بهرغم چالشهای موجود، رو به رشد بوده است. ایران بهعنوان مهمترین بازیگر منطقهای در طول دو دهه اخیر به حمایت از روند سیاسی عراق پرداخته و تلاش داشته تا دولتی فدرالدموکرات و باثبات در عراق روی کار باشد. دولت عراق که اکثریت بدنه آن را شیعیان تشکیل میدهند طی دورههای مختلف به کمکهای ایران اتکا داشته است. به بیان دیگر، ایران تا حد زیادی تلاش کرده تا در ایجاد ثبات و امنیت در عراق نقش مثبتی ایفا کند. همچنین از یاد نباید برد که وجود مرزهای طولانی و مبادلات در زمینه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به عمق این مراوده افزوده است.
ایران و آمریکا در سطح منطقه بهعنوان دو بازیگری شناخته میشوند که چالشهای بسیاری با یکدیگر دارند و در سالهای اخیر این تنشها گسترش بیشتری پیدا کرده و افزایش داشته است. طبعا، زمانی که اصطکاک میان ایران و آمریکا به اوج خودش میرسد، عراق اثرپذیری بسیاری دارد و هرگونه اختلال امنیت این کشور را نیز تحتتاثیر قرار میدهد. بنابراین، همانند دیگر کشورهای خلیج فارس، مانند عمان و عربستان و قطر که طی روزهای اخیر تلاش کردند از حجم تنشهای موجود بکاهند و میانجیگری رهبران این کشورها بر منصرف شدن ترامپ از اقدام علیه ایران تاثیر داشت، عراق نیز از بازیگرانی تلقی میشود که در این حوزه تلاشهای زیادی میکند. سفر فواد حسین به تهران در مقطع فعلی در چنین قالبی میتواند تفسیر شود.
سفر وزیر خارجه عراق به تهران پس از آن صورت گرفت که وی روز یکشنبه با همتایان فرانسوی، سعودی و ترکیهای درباره ایران گفتوگو کرد. همچنین العربی الجدید اخیرا در گزارشی عنوان کرد که سفر فواد حسین با هدف حفظ آرامش در منطقه انجام میشود. با توجه به تحولات فعلی و افزایش سطح تنشها میان تهران و واشنگتن، آیا میتوان چنین تصور کرد که فواد حسین حامل پیامی برای ایران بوده است؟
اصولا کانالهای متعددی میان تهران و واشنگتن وجود دارد و دو طرف از طریق این کانالها پیامهایی را مرتبا با یکدیگر رد و بدل میکنند. چند ماه اخیر شاهد بودیم که نخستوزیر عراق از آمادگی کشورش برای میانجیگری میان ایران و آمریکا خبر داد. کشورهای حوزه خلیج فارس نیز در همین زمینه نقشآفرینی میکنند. اما اینکه فواد حسین در سفر اخیر به تهران حامل پیام خاصی بوده چندان درست به نظر نمیرسد، چون پیامها به صورت معمول میان طرفین رد و بدل میشود. مساله مهمتر اما این است که تفاوت دیدگاهها و تعارض منافع میان تهران و واشنگتن طی مدت اخیر بسیار جدی بوده و مطالبات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از ایران در حدی با منافع ما فاصله دارد که امکان هرگونه نزدیکی و توافق را کمابیش منتفی میکند. بااینحال، به نظر میرسد کشورهایی چون عراق تلاش دارند که حتی اگر امکان میانجیگری فعال و موثر از دستور کار خارج باشد، دستکم مانع از آن شوند که وضعیت به سمتوسوی جنگ تمامعیار میل پیدا کند. دلیل این مساله این است که وقوع هرگونه تجاوز از سوی آمریکا بهمعنای واکنش وسیع ایران خواهد بود و این میتواند کل امنیت منطقه را تحت تاثیر قرار دهد.
این نخستین سفر وزیر خارجه عراق به تهران پس از برگزاری انتخابات پارلمانی در این کشور است. این در حالی است که بنا به گزارشها، نوری المالکی، رئیس ائتلاف دولت قانون، از گزینههای اصلی تصدی سمت نخستوزیری است. با توجه به نزدیکی المالکی به بلوک ایران، این مساله را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا عراق همچنان میتواند به ایفای نقش موازنه میان تهران-واشنگتن ادامه دهد؟
تصور عمومی این است که آقای مالکی در قیاس با محمد السودانی نزدیکی بیشتری به ایران دارد. اما به نظر من، تفاوتها در این زمینه آنچنان چشمگیر نیست. اصولا سیاستمداران عراقی زمانیکه به پست نخستوزیری میرسند آنچنان نمیتوانند متفاوت از یکدیگر عمل کنند. به نظر من، هر کسی که در مقطع فعلی در عراق به سمت نخستوزیری برسد، با شماری از محدودیتها و چالشها و ظرفیتهای خاصی مواجه بوده و مجبور است نقش موازنه میان تهران و واشنگتن را ایفا کند. الزامات ساختاری در پست نخستوزیری دستآخر نمیتواند سناریوی چندان متفاوتی در قیاس با گذشته ایجاد کند. البته اگر کسی که کرسی نخستوزیری را به دست گرفته شخصی خارج از چارچوب هماهنگی شیعیان باشد، در آن صورت چهبسا احتمال این وجود داشت که تفاوتهای اساسی را در سیاستگذاریها شاهد باشیم. اما در وضعیت فعلی، هر کسی که از میان چارچوب هماهنگی شیعیان به پست نخستوزیری برسد، خواه ناخواه، مجبور است روند فعلی را همچنان ادامه دهد.
یکی از اهداف سفر فواد حسین به تهران بررسی روابط دوجانبه ایران و عراق عنوان شده است. در مقطع فعلی چه چشماندازهایی برای روابط دو کشور در حوزههایی چون امنیت مرزی، تجارت و دیپلماسی متصور میشوید؟
تا جایی که به امنیت مرزی ایران و عراق مربوط میشود، تلاشهایی برای بهبود این مساله صورت گرفته است. طی سالهای گذشته در رابطه با حضور افراد مسلح در مرزها اقداماتی صورت گرفته و توافق امنیتی جامع ایران و عراق یکی از آخرین نمونهها در این زمینه است. اقدامات مذکور در زمینه بهبود امنیت مرزی پیشرفتهایی را شاهد بوده است، اما وقایع یکی دو هفته اخیر نشان داد که این مساله همچنان به طور کامل حلوفصل نشده است و گزارشها درباره حضور مجدد افراد مسلح در مرزهای ایران نشاندهنده آن بوده که چهبسا درخواستها در زمینه مدیریت این مساله از سوی تهران شدت بیشتری بگیرد و فشار بیشتری بر دولت عراق و اقلیم کردستان گذاشته شود. به لحاظ اقتصادی، با توجه به محدودیتهای تحریمی و فشارهای آمریکا و تسلط کاخ سفید بر منابع ارزی عراق، همچنان میتوانیم انتظار داشته باشیم که مشکلات موجود به حیات خود ادامه دهند. البته اگر روابط ایران و آمریکا دچار تحولات عظیمی شود چهبسا این روند تغییر کند. اما مراودات اقتصادی مهمی که میان دو کشور در بخش خصوصی شکل گرفته همچنان به قوت ادامه خواهد داشت.
