افزایش هزینه حمل و دشواری بازگشت ارز،مسیر تجارت را به سوی رویههای جدید سوق داده است
بازآرایی نقشه صادرات کشاورزی
مرضیه احقاقی: با وجود تداوم صادرات محصولات کشاورزی در شرایط جنگی، ساختار تجارت خارجی این بخش در حال تغییر است. افزایش شدید هزینه حملونقل، کاهش دسترسی به ناوگان و دشواری بازگشت ارز، صادرات به برخی بازارها از جمله امارات را کاهش داده و در مقابل، بخشی از بار صادراتی ایران را به سمت روسیه، عراق و افغانستان هدایت کرده است. فعالان اقتصادی معتقدند در کنار توسعه بازارهای جایگزین، اصلاح سازوکار رفع تعهد ارزی برای حفظ جریان صادرات ضروری است. این تغییر و بازآرایی بهویژه در سایه تشدید تنشهای سیاسی میان ایران و امارات متحده عربی ضروری به نظر میرسد. تجارت خارجی بخش کشاورزی ایران با چالش تمرکز بالای شرکای تجاری مواجه است؛ وضعیتی که در شرایط تنشهای منطقهای میتواند تامین کالاهای اساسی و صادرات محصولات کشاورزی را با اختلال روبهرو کند.
بررسی وضعیت تجارت کشاورزی در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ نشان میدهد امارات متحده عربی همچنان یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران در این بخش است؛ بهگونهای که بیش از ۳۰ درصد واردات محصولات کشاورزی از این کشور انجام شده و حدود یکپنجم صادرات این محصولات نیز به امارات اختصاص داشته است. بر اساس آمار مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق بازرگانی ایران، تراز تجاری محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ به منفی 4.6میلیارد دلار رسید. عراق با سهم ۳۹درصدی مهمترین مقصد صادراتی و امارات با سهم ۳۳درصدی اصلیترین مبدأ واردات این بخش بودهاند. این تمرکز، آسیبپذیری زنجیره تجارت کشاورزی را در برابر اختلال در روابط با امارات و کشورهای جنوبی خلیجفارس افزایش میدهد. در چنین شرایطی، توسعه بازارها و مسیرهای جایگزین، تقویت زیرساختهای لجستیک و حرکت به سمت کشاورزی مدرن و قراردادی، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تداوم صادرات در فضای جنگی
اکبر فتحی، معاون برنامهریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به گستردگی بازارهای جهانی محصولات غذایی تاکید کرد: بازار غذا محدود به یک کشور یا چند بازار مشخص نیست و باید در صورت بروز مشکل در یک بازار، بازارهای جایگزین برای صادرات محصولات کشاورزی ایجاد شود. وی اظهار کرد: بازارهای جهانی بسیار گسترده هستند و تمرکز ما باید این باشد که اگر در یک بازار با مشکل مواجه شدیم، برای آن بازار جایگزین پیدا کنیم. این بازارهای جایگزین نیز با اقدامات دیپلماتیک در حال گسترش هستند. معاون برنامهریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی افزود: با توجه به ارتباطاتی که با کشورهای اوراسیا داریم و عضویت ایران بهعنوان عضو ناظر اتحادیه اقتصادی اوراسیا، این کشورها میتوانند بخشی از بازارهای جایگزین محصولات کشاورزی ایران باشند. در این میان، روسیه به دلیل وسعت بازار خود، ظرفیت قابلتوجهی برای مصرف محصولات کشاورزی دارد و بازار آن را بهعنوان یکی از مقاصد جایگزین صادرات تعریف کردهایم.
فتحی با اشاره به تداوم ارتباط تجاری با امارات گفت: ارتباط ما با امارات بهطور کامل قطع نشده است و همچنان بخشی از نیازهای این کشور را تامین میکنیم. بنابراین از منظر بازار هدف، نگرانی جدی وجود ندارد. وی با اشاره به شرایط جنگ نیز گفت: در این مدت، ضمن توجه به تامین نیاز داخلی، صادرات محصولات کشاورزی نیز ادامه داشته است. بهجز یکی دو ساعت ابتدایی جنگ ۴۰روزه که برای ایجاد نظم و مدیریت شرایط ناچار به اعمال محدودیت بودیم، صادرات پس از آن روند عادی خود را دنبال کرد.
فتحی درباره وضعیت تراز تجاری بخش کشاورزی نیز اظهار کرد: با وجود اینکه در حوزه نهادههای دامی وابستگی بالایی به واردات داریم، تلاش میکنیم تراز تجاری را بهبود دهیم و میزان صادرات را در برابر واردات افزایش دهیم. معاون برنامهریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به سهم امارات در تجارت خارجی ایران گفت: حدود ۳۰درصد از واردات ما از امارات انجام میشد و اکنون بخشی از این واردات از کشورهای جایگزین تامین میشود. با این حال، بخشی از کالاهایی که از امارات وارد میشوند همچنان از همین مسیر تامین میشوند. وی در پایان با اشاره به افزایش هزینههای حملونقل خاطرنشان کرد: جابهجایی مسیرها و تغییر در مسیر حرکت کشتیها باعث افزایش قابلتوجه هزینههای حمل شده و این افزایش هزینه، اثر محسوسی بر تجارت داشته است.
افت صادرات در سایه افزایش هزینه حمل
صدرالدین نیاورانی، نایبرئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی ایران، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» تاکید کرد: افزایش هزینههای حملونقل، کاهش دسترسی به وسایل حمل بار و دشواری بازگشت ارز، از جمله مهمترین چالشهایی هستند که فعالان بخش کشاورزی و صادرکنندگان در شرایط جنگی با آنها مواجه شدهاند. با این حال، مرزهای صادراتی بسته نشده و جریان صادرات همچنان ادامه دارد؛ هرچند حجم صادرات به برخی مقاصد از جمله امارات متحده عربی کاهش یافته است.
نیاورانی با اشاره به تداوم صادرات محصولات کشاورزی به امارات اظهار کرد: به امارات متحده عربی بروید و ببینید زردآلو، گیلاس، کاهو، سبزی و دیگر محصولات ایرانی در بازارهای این کشور عرضه میشود، بنابراین مشخص است که مرزها بسته نشدهاند. با این حال، شرایط صادرات نسبت به گذشته تغییر کرده و هزینههای حملونقل بهشدت افزایش یافته است. نیاورانی با بیان اینکه «تغییر ایجاد شده، اما بازار بسته نشده است»، گفت: کرایه حمل یک کانتینر که پیش از این حدود ۵هزار درهم بود، اکنون به حدود ۲۵هزار درهم رسیده است. به این ترتیب، هزینه حمل در مسیر امارات حدود پنجبرابر شده است. وی در عین حال از کاهش حدود ۲۰درصدی حجم صادرات به امارات خبر داد و گفت: بخشی از این کاهش به افت جمعیت فعال در این کشور مربوط میشود. در دوره اخیر، بخشی از ایرانیها، هندیها و اتباع دیگر از امارات خارج شدهاند و این موضوع بر حجم تقاضا و تجارت نیز اثر گذاشته است.
تغییر مقاصد صادراتی
نایبرئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی ایران در ادامه با اشاره به تغییر مقصد بخشی از صادرات گفت: در شرایطی که صادرات به امارات کاهش یافته، حجم بار به سمت کشورهایی مانند روسیه، عراق و افغانستان افزایش پیدا کرده است. وی توضیح داد: کاهش صادرات به برخی بازارها به معنای توقف تجارت نیست، بلکه بخشی از جریان صادرات به سمت بازارهای دیگر منتقل شده است. نیاورانی درباره چالشهای بخش کشاورزی در این دوره نیز گفت: افزایش هزینه کرایه حمل، کاهش وسایل حملونقل و مشکلات مربوط به بازگشت پول و ارز، سه چالش اصلی صادرکنندگان بوده است.
به گفته وی، میزان افزایش هزینه حمل در مسیرهای مختلف یکسان نیست. وی افزود: در مسیر امارات، کرایه حمل بیش از ۴۰۰درصد افزایش پیدا کرده؛ درحالیکه در کشورهایی مانند عراق، این افزایش حدود ۱۵ تا ۲۰درصد بوده است. نایبرئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی ایران همچنین درباره وضعیت مرزها گفت: صادرات در مرزها برای محصولات کشاورزی تسهیل شده است؛ چراکه مدیریت شرایط تا حد زیادی استانی شده و گمرکات نیز در شرایط فعلی بارها را متوقف نمیکنند. با توجه به شرایط موجود و نگرانیهای ناشی از حملات و مشکلات ایجادشده، تسهیلاتی در مرزها ایجاد شده و در حال حاضر معمولا صادرکنندگان محصولات کشاورزی با معطلی قابلتوجهی در مرزها مواجه نیستند.
مشکلات موجود در حوزه بازگشت ارز
نیاورانی در بخش دیگری از اظهارات خود، مهمترین چالش فعلی صادرکنندگان را موضوع رفع تعهد ارزی دانست و گفت: صادرکنندگان در زمینه رفع تعهدات ارزی با چالش جدیدی مواجه شدهاند. وی با انتقاد از شرایط موجود در مسیر بازگشت ارز اظهار کرد: دولت و بانک مرکزی باید شرایط فعلی را در نظر بگیرند. در شرایطی که مسیرهای بانکی و بسیاری از تراکنشها در امارات با محدودیت مواجه شده و امکان بازگشت ارز از مبادی رسمی دشوار شده است، صرفا تمدید مهلت رفع تعهد ارزی نمیتواند مشکل را حل کند. به گفته وی، حتی اگر مهلت بازگشت ارز برای چند ماه یا بیشتر تمدید شود، تا زمانی که مسیرهای رسمی انتقال ارز مسدود یا با محدودیت جدی مواجه باشند، تمدید زمان بهتنهایی اثری در حل مشکل نخواهد داشت. نیاورانی افزود: در چنین شرایطی ارز همچنان وارد کشور میشود، اما بخشی از آن از مبادی غیررسمی بازمیگردد. وقتی امکان انتقال شفاف ارز از مسیرهای رسمی وجود ندارد، صادرکننده و فعال اقتصادی ناچار میشود از روشهای دیگری برای بازگرداندن ارز حاصل از صادرات استفاده کند.
نایبرئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی ایران در پایان با اشاره به مطالبات بخش خصوصی گفت: درخواست ما از دولت این است که بانک مرکزی شرایط بازگشت ارز را بهصورت منطقی و متناسب با وضعیت فعلی اقتصاد و تجارت کشور ببیند. وی همچنین خواستار اصلاح قوانین مربوط به بازگشت ارز شد و گفت: مجلس باید موضوع ارز را از شمول قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز خارج کند. نیاورانی تاکید کرد: وقتی ارز از مبادی رسمی قابل انتقال نیست، تاجر و فعال اقتصادی که با وجود همه محدودیتها تلاش میکند ارز حاصل از صادرات را به کشور بازگرداند، نباید در کنار قاچاقچی کالا یا مواد مخدر قرار بگیرد. فعال اقتصادی در نهایت در حال بازگرداندن منابع مالی به کشور است و باید برای این فرآیند، مسیر قانونی و شفاف فراهم شود.
