آزمون جدید عربستان در مدیریت حج
زیارت در زمانه جنگ
عربستان برای مراسم حج سال جاری یکی از گستردهترین عملیاتهای امنیتی تاریخ خود را اجرا کرد که با هزینه هنگفتی همراه بود. هزاران نیروی امنیتی در مکه، مدینه، عرفات و منا مستقر شدند و از سامانههای هوش مصنوعی، دوربینهای پیشرفته و فناوریهای مدیریت جمعیت برای کنترل شرایط استفاده شد.همچنین هماهنگی ویژهای میان نهادهای امنیتی و فرودگاههای کشور برقرار شد تا از هرگونه اختلال احتمالی جلوگیری شود.
با این حال اکنون و پیش از بازگشت تمامی حجاج به کشور خود، درگیریها در خاورمیانه مجددا شدت گرفته است. برای ریاض، این مساله تنها یک موضوع امنیتی نیست، بلکه به اعتبار بینالمللی این کشور نیز گره خورده است. حکومت عربستان خود را خادم دو مکان مقدس مسلمانان، یعنی مکه و مدینه، معرفی میکند. به عبارتی هرگونه اختلال جدی در برگزاری مراسم حج میتواند جایگاه مذهبی، اعتبار بینالمللی و حتی برنامههای اقتصادی بلندمدت این کشور را با چالش مواجه کند.
چالشهای اقتصاد فرودگاهی
برای شرکتهای هواپیمایی، موسم حج یکی از پیچیدهترین دورههای اوج تقاضا در صنعت حملونقل هوایی جهان است. در مدت زمانی کوتاه، ایرلاینها باید صدها هزار مسافر را به جده و مدینه منتقل کنند و همزمان پروازهای چارتر، برنامه بازگشت زائران، حمل بار و هماهنگی با مقررات عربستان را مدیریت کنند. با این حال در سال جاری این ماموریت به دلیل جنگ و اختلال در حریم هوایی خاورمیانه دشوارتر شد. پیش از تشدید مجدد درگیریها در تاریخ ۱۸خرداد، پیامد این وضعیت برای مسافران طولانیتر شدن زمان پروازها، افزایش مصرف سوخت، تاخیرهای بیشتر، استفاده از فرودگاههای جایگزین و در نهایت گرانتر شدن بلیتها بود. با این حال تشدید مجدد درگیریها پیش از آن که تمامی زائرین به کشور خود بازگردند، فاکتور ریسک و نااطمینانی جدیدی را به معادلات افزود. این فشار برای زائران کشورهای جنوب آسیا، آفریقا و اروپا محسوستر است؛ چرا که بسیاری از خانوادهها سالها برای تامین هزینه سفر حج پسانداز میکنند و هزینههای سفر تنها به بلیت هواپیما محدود نمیشود، بلکه اقامت، حملونقل، تغذیه و هزینههای اداری مازاد را نیز دربرمیگیرد. به عبارتی تشدید دوباره تنشها موجب شده است که این دسته از حجاج با ریسکها و هزینههایی مواجه شوند که در برنامهریزی اولیه سفر آنها پیشبینی نشده بود. از سوی دیگر، این وضعیت تنها برای زائران هزینهزا نیست و میتواند برای عربستان نیز چالشهایی ایجاد کند. هرچه اقامت حجاج بیش از برنامهریزی اولیه طول بکشد، فشار بر زیرساختهای اسکان، حملونقل و خدمات عمومی افزایش مییابد. همچنین ریاض ناچار است برای مدیریت جمعیت، تامین امنیت و ارائه خدمات درمانی و رفاهی به زائران سرگردان، منابع بیشتری اختصاص دهد.
در سطحی گستردهتر، این اتفاق نشان میدهد که یکی از نقاط آسیبپذیر صنعت گردشگری مذهبی عربستان، وابستگی شدید آن به ثبات منطقهای است. هرچند تقاضا برای حج به دلیل ماهیت دینی آن معمولا کاهش محسوسی پیدا نمیکند، اما افزایش ریسکهای ژئوپلیتیک میتواند هزینه مدیریت این رویداد را برای عربستان بالا ببرد و بخشی از مزیت اقتصادی حاصل از ورودمیلیونها زائر را کاهش دهد.
مذاکره دهلی برای مهار هزینهها
هند که هرساله یکی از بزرگترین بازارهای اعزام زائران حج در جهان به شمار میرود، نمونه روشنی از افزایش هزینهها است. پیش از تشدید تنشها، دولت هند برای جلوگیری از جهش قیمتها وارد مذاکره با شرکتهای هواپیمایی شده بود. به گفته کیرن ریجیجو، وزیر امور اقلیتهای هند، ایرلاینها در ابتدا خواهان افزایش حدود ۴۰۰ دلاری قیمت بلیت بودند، اما در نهایت این افزایش برای زائران اعزامی از طریق کمیته حج هند به ۱۰۰ دلار و برای زائران اعزامی از طریق شرکتهای خصوصی به ۱۵۰ دلار کاهش یافت.
این موضوع نشان میدهد که دولتها تا چه اندازه تلاش میکنند هزینههای این سفر مذهبی را کنترل کنند. برخلاف سفرهای تفریحی، حج دارای اهمیت اجتماعی و مذهبی بالایی است و هرگونه افزایش چشمگیر قیمتها میتواند به سرعت به مسالهای سیاسی تبدیل شود. برای خانوادههای کمدرآمد و طبقه متوسط، حتی افزایش ۱۰۰ دلاری نیز میتواند فشار قابلتوجهی بر بودجه سفر وارد کند.
چشمانداز ۲۰۳۰ در معرض آزمون
حج و عمره بخش مهمی از راهبرد اقتصادی عربستان سعودی را تشکیل میدهند. جنگ منطقهای درست در زمانی رخ داد که عربستان تلاش میکند گردشگری مذهبی را به یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی خود تبدیل کند. درآمد سالانه ۱۴ تا ۲۰میلیارد دلاری حج و عمره، نقش کلیدی در تحقق اهداف چشمانداز ۲۰۳۰ دارد و پس از نفت، دومین منبع درآمدی بزرگ این کشور به شمار میرود. با این حال بحران اخیر نشان داد که موفقیت این برنامه بیش از هرچیز به ثبات منطقه وابسته است.
ریاض در قالب برنامه چشمانداز ۲۰۳۰، سرمایهگذاری گستردهای برای توسعه فرودگاهها، هتلها، خطوط ریلی، شبکههای حملونقل و خدمات دیجیتال با هدف پذیرشمیلیونها زائر انجام داده است. در این میان گردشگری مذهبی همچنان یکی از ارکان اصلی برنامه عربستان برای متنوعسازی اقتصاد و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی به شمار میرود. در این چارچوب عربستان تنها به جذب زائران نیاز ندارد، بلکه باید سفر آنان را برای آژانسهای مسافرتی، شرکتهای هواپیمایی و دولتهای خارجی، ایمن، قابل پیشبینی و مدیریت شده نگه دارد.
با این حال جنگ این الگو را نه از طریق کاهش تقاضا، بلکه با افزایش هزینهها تحت فشار قرار داده است. زائران همچنان سفر میکنند، اما بهای بیشتری میپردازند. شرکتهای برگزارکننده تورهای زیارتی همچنان فعالیت دارند، اما ناچارند بودجههای خود را بازنگری کنند. ایرلاینها نیز پروازها را ادامه میدهند، اما قیمت بلیتها بیش از گذشته تحت تاثیر هزینه سوخت، بیمه، تاخیرها و تغییر مسیرهای پروازی قرار گرفته است.
انتقال هزینههای ریسک به زائران
هنگامی که یک کریدور هوایی بسته یا ناامن تلقی میشود، شرکت هواپیمایی صرفا مسیر دیگری را انتخاب نمیکند؛ بلکه باید سوخت بیشتری مصرف کند، ساعات کاری خدمه را افزایش دهد، برنامههای پروازی را تغییر دهد، هزینه جابهجایی هواپیماها را بپردازد و هزینههای بیمه را بازنگری کند. در سفرهای گروهی حج، این تاثیر حتی شدیدتر است؛ زیرا آژانسها از ماهها قبل صندلی هواپیما، هتل و وسایل حملونقل را رزرو میکنند و تغییر ناگهانی مسیرها میتواند تمام محاسبات مالی اولیه را بر هم بزند. در حال حاضر و با شدت گرفتن تنشها، قیمتها به طور مداوم در حال تغییر بوده و تماسهای مکرر زائران درباره امنیت سفر افزایش یافته است. این وضعیت بهویژه برای سالمندان و خانوادههایی که پیشتر مبالغی را به عنوان پیشپرداخت هزینه کردهاند و امکان به تعویق انداختن سفر را ندارند، دشوارتر است.
چشمانداز آینده
اگر درگیریهای منطقهای همچنان بر صنعت هوانوردی تاثیر بگذارند، احتمال دارد هزینه انجام مناسک حج در سطحی بالاتر از گذشته تثبیت شود. در چنین شرایطی، برای صنعت گردشگری مذهبی، عواملی مانند امنیت مسیرهای پروازی، پوششهای بیمهای، انعطافپذیری در رزروها و حمایتهای دولتی، اهمیتی همسنگ با قیمت هتلها یا فاصله تا اماکن مقدس پیدا خواهد کرد. به عبارتی حج همچنان یک فریضه دینی است، اما اقتصاد آن بیش از گذشته به عواملی چون جنگ، قیمت نفت، وضعیت کریدورهای هوایی و تغییرات اقلیمی وابسته شده است.
کارشناسان معتقدند بحران افزایش هزینههای حج، یکی از نقاط ضعف راهبرد گردشگری مذهبی عربستان را آشکار کرده است. تقاضا برای زیارت همچنان مقاوم و پایدار است، اما زیرساختهای لجستیکی در برابر شوکهای خارجی آسیبپذیر هستند. اگر جنگ و بیثباتی منطقهای ادامه یابد، عربستان احتمالا خواهد توانست با تکیه بر زیرساختها و تدابیر امنیتی، جریان زائران را حفظ کند، اما توان مالی مسلمانان کشورهای کمدرآمد برای انجام این سفر به تدریج کاهش خواهد یافت.
در چنین سناریویی، بزرگترین مشکل آن است که حج، علاوه بر یک فریضه معنوی، به مراسمی بسیار پر هزینه تبدیل شود که در آن هزینههای ناشی از جنگ و صنعت هوانوردی، مسلمانانی را که سالها برای انجام این فریضه پسانداز کردهاند، از رسیدن به آرزوی خود باز دارد.
