فرآیند پیدایش و سیر تحولات سازمان برنامه ایران (۱۲) - ۲۸ بهمن ۸۶

تهیه و تنظیم: محمدصادق جنت

* قطب‌های رشد بخش صنعت‌: هدف‌های پیش‌بینی شده در بخش صنعت عبارت بودند از‌: تکمیل و تجهیز پایگاه‌های صنعتی اصفهان، اراک، تبریز و اهواز که در طول برنامه سوم ایجاد شده بودند و تبدیل این پایگاه‌های صنعتی به قطب‌های توسعه صنعتی کشور، ایجاد پایگاه‌های صنعتی جدید در شیراز، بندر شاهپور و قزوین، انجام مطالعات برای ایجاد پایگاه‌های صنعتی در رشت‌، مشهد و کرمانشاه . * قطب‌های رشد بخش گردشگری‌: مناطق جزیره مینو، کرند، کلاردشت، لاریجان و اردبیل برای ایجاد قطب‌های جهانگردی انتخاب شده‌ بودند.

در دوران برنامه چهارم عمرانی فعالیت‌های مرتبط با برنامه‌ریزی منطقه‌ای با راهکار تاسیس سازمان‌های عمران منطقه‌ای برنامه سوم، ادامه یافت و در چندین منطقه دیگر کشور سازمان‌های عمران منطقه‌ای توسط سازمان برنامه یا با موافقت سازمان برنامه، توسط وزارتخانه‌های دیگر تاسیس شد. این سازمان‌های عمران منطقه‌ای عبارتند از (دفتر هماهنگی،۱۳۷۰، صص ۸۰-۷۰):

* سازمان عمران منطقه سرپل ذهاب و ماهیدشت کرمانشاه در اردیبهشت سال ۱۳۴۷ که اساسنامه آن به تصویب مجلس رسید.

* شرکت سهامی عمران سفیدرود در دی‌ماه ۱۳۴۷ که اساسنامه آن به تصویب مجلس رسید و با وابستگی به وزارت دفاع تاسیس شد.

* سازمان توسعه استان سیستان و بلوچستان که در آبان‌ماه سال ۱۳۵۱ اساسنامه آن به تصویب مجلس رسید و با وابستگی به وزارت کشور و مرکزیت شهر زاهدان تاسیس شد.

* سازمان توسعه استان ساحلی و جزایر (‌بندر‌عباس) که با وابستگی به وزارت کشور و مرکزیت شهر بندر عباس تاسیس شد.

برنامه‌های جامع توسعه منطقه‌ای

در دوران برنامه چهارم عمرانی، برنامه‌ریزی منطقه‌ای در ایران وارد مرحله نوینی شد، دوران تهیه برنامه جامع توسعه منطقه‌ای در ایران بکمک شرکت‌های بزرگ مهندسین مشاور. به‌رغم سیاست برنامه سوم، در برنامه چهارم دعوت از مهندسین مشاور خارجی مجددا در دستور کار قرار گرفت. بر همین اساس دفتر عمران ناحیه‌ای سازمان برنامه با به خدمت گرفتن شرکت‌های بزرگ مهندسین مشاور خارجی و ایرانی در چند منطقه کشور اقدام به انجام مطالعات منطقه‌ای و تهیه برنامه جامع توسعه برای این مناطق کرد. شرکت‌های مهندسین مشاور و مناطق منتخب عبارتند از:

* گروه مهندسین مشاور ست‌کوپ (فرانسوی) برای تهیه برنامه جامع توسعه استان خراسان.

* گروه مهندسین مشاور آبکاو (ایرانی) برای تهیه برنامه جامع توسعه منطقه کرمانشاهان.

* گروه مهندسین مشاور (I.D.C) بکتل ( کنسرسیومی از چند شرکت خارجی) برای تهیه برنامه جامع توسعه منطقه بندر عباس بزرگ.

* گروه مهندسین مشاور سوگرآ برای تهیه برنامه توسعه منطقه گیلان (برنامه توسعه منطقه گیلان با وابستگی به وزارت دفاع انجام شده‌است).

برنامه توسعه استان (منطقه) خراسان (‌سازمان برنامه، ۱۳۵۱، صص۳۰-۱): در برنامه چهارم عمرانی، توسعه استان خراسان با وسعت ۳۱۴‌هزار کیلومتر مربع (۲۰‌درصد مساحت ایران) و جمعیت استان در سال ۱۳۴۵ حدود ۵/۲‌میلیون نفر در دستور کار سازمان برنامه قرار گرفت. سازمان برنامه در تاریخ ۲۶ اسفند سال ۱۳۴۶ یک قرارداد مطالعات منطقه‌ای برای تهیه برنامه توسعه اقتصادی

استان خراسان با شرکت مهندسین مشاور «‌ست کوپ» فرانسه منعقد کرد. در این قرارداد انجام مطالعات منطقه‌ای شامل شناسایی منابع طبیعی، اقتصادی و اجتماعی شامل بخش‌های کشاورزی، صنایع، نیرو، خدمات، بهداشت، فرهنگ و امور زیر‌بنایی شهر و روستا در استان خراسان بود و به مهندسین مشاور واگذار شد. هدف از انجام این مطالعات منطقه‌ای، تهیه و تنظیم برنامه توسعه

اقتصادی- اجتماعی استان با افق ۲۰‌ساله، از سال ۱۳۴۶ تا سال ۱۳۶۶ یعنی مدت چهار برنامه توسعه اقتصادی کشور (‌از برنامه چهارم تا برنامه هشتم) بوده است.

برنامه توسعه منطقه بندر‌عباس بزرگ: منطقه بندر‌عباس بزرگ از جمله مناطقی است که در برنامه چهارم عمرانی (سال ۱۳۴۷) برای تهیه و اجرای یک برنامه توسعه منطقه‌ای در دستور کار سازمان برنامه قرار گرفت. منطقه بندرعباس بزرگ با وسعت ۵/۶۸هزار کیلومتر مربع و جمعیت حدود ۵۲۰‌هزار نفر شامل استان هرمزگان و قسمتی از جنوب استان کرمان شامل شهرستان سبزواران (جیرفت) و نواحی‌هامون و جازموریان می‌شود. سازمان برنامه برای انجام مطالعات منطقه‌ای و تهیه یک برنامه جامع توسعه منطقه‌ای برای اجرا در یک دوره ۱۰‌ساله

(۱۹۸۰-۱۹۷۰) از گروه مهندسین مشاور «‌کنسرسیوم عمران ایران (I.D.C)‌» (بکتل) که یک شرکت مختلط ایرانی و خارجی بود، دعوت به همکاری کرد. (سازمان برنامه، ۱۳۴۸، صص۲-۱ ).

برنامه جامع توسعه منطقه کرمانشاهان: توسعه منطقه عقب‌مانده و مستعد توسعه کرمانشاهان با وسعت حدود ۴۵‌هزار کیلومتر مربع و ۵۲۴/۱ میلیون نفر جمعیت در برنامه چهارم عمرانی در دستور کار سازمان برنامه قرار گرفت. منطقه کرمانشاهان (محدوده مورد مطالعه برای توسعه) از نظر تقسیمات کشوری شامل تمام استان کرمانشاه، قسمتی از استان کردستان (شهرستان مریوان و سنندج)، قسمتی از استان همدان (شهرستان‌های ملایر، اسدآباد، نهاوند و تویسرکان) و قسمتی از شمال استان لرستان (شهرستان نورآباد و قسمتی از شهرستان بروجرد و همچنین شهرستان شازند اراک) و قسمتی از شمال ایلام بود. منطقه کرمانشاهان از نظر جغرافیای طبیعی حوضه آب‌ریز سه رودخانه سمیره، الوندرود و رودخانه سیروان می‌شود. به‌رغم اینکه مرزهای منطقه مورد مطالعه از تقسیمات کشوری پیروی نمی‌کند، مع‌هذا عوامل طبیعی، این منطقه را از اطراف خود مجزا و متمایز ساخته است. سازمان برنامه برای انجام مطالعات منطقه‌ای و تهیه برنامه جامع توسعه منطقه کرمانشاهان در سال ۱۳۴۷ از شرکت مهندسین مشاور ایرانی «‌آبکاو» دعوت به همکاری کرد‌. گروه مهندسین مشاور پس از انجام فعالیت‌های مطالعاتی و تعیین خط مشی توسعه منطقه، یک برنامه جامع توسعه اقتصادی- اجتماعی را برای منطقه به سازمان برنامه ارائه دادند (‌آبکاو، ۱۳۵۱، صص۴۹۴- ۴۹۱ ).

تحولات سازمان برنامه در دوران برنامه چهارم عمرانی

در سال شروع برنامه چهارم (۱۳۴۷) دو جابه‌جایی در راس نهادهای اقتصادی ایران اتفاق افتاد. در ۳ آذرماه، خداداد فرمانفرمائیان، از متخصصین با سابقه سازمان برنامه که در اسفند ۱۳۴۱ به دلیل مخالفت با ایده‌هایش در تهیه برنامه سوم، از سمت خود در معاونت اقتصادی سازمان استعفا داده و در پست رییس موسسه علوم بانکی مشغول به‌کار شده‌ بود، به سمت مدیر‌کل بانک مرکزی منصوب و مهدی سمیعی (لیسانس حسابداری از موسسه حسابداران خبره لندن) که تجربه طولانی در امور مالی و بانکداری داشت و مدت ۵ سال (۱۳۴۲ تا ۱۳۴۷) پست ریاست بانک مرکزی ایران را برعهده داشت، در ۱۰ دی‌ماه ۱۳۴۷ به سمت

مدیر عامل سازمان برنامه (پس از یک دوره طولانی ثبات در راس سازمان برنامه با مدیریت مهندس اصفیاء) منصوب شد. مدیریت مهدی سمیعی به‌رغم آشنایی او با برنامه و سازمان برنامه، بیش از حدود ۱۷ ماه دوام نیاورد (سازمان برنامه،۱۳۸۲، صص ۵۷-۳۷).