فرآیند پیدایش و سیر تحولات سازمان برنامه ایران (۱۴) - ۳۰ بهمن ۸۶

تهیه و تنظیم: محمدصادق جنت

برای رفع نیازهای فوری مناطق برای مدت دو سال (سال‌های ۱۳۵۱ و۱۳۵۲) طرح‌هایی با بازده یک‌ساله تهیه و با اعتباراتی که برای آنها از طرح مادر تهیه شد، اجرا شدند. این طرح‌ها به صورت فعالیت‌های «مجتمع عمرانی» در بخش‌های آموزش و پرورش، بهداشت و بهسازی محیط‌، کشاورزی، صنایع کوچک، ارتباطات، عمران شهری و روستایی برای هر یک از استان‌ها و فرمانداری‌های کل کشور و زیر نظر استانداران و فرمانداران به اجرا گذاشته شدند. (ستوده، ۱۳۵۷، صص۹-‌۸). درطرح مجتمع‌های عمرانی، برای ایجاد هسته‌های اولیه دفاتر برنامه‌ریزی منطقه‌ای در استان‌ها، پیش‌بینی‌هایی صورت گرفته بود. این هسته‌ها به تبع تحولات پیش آمده در سازمان برنامه، به صورت دفتر سازمان برنامه و بودجه استان‌ها (شعب سازمان برنامه و بودجه) عهده دار استقرار نظام برنامه‌ریزی منطقه‌ای در استان‌ها شدند (هومن، ۱۳۵۳، ص۱۱۲).

برنامه پنجم عمرانی:

پس از کنار گذاشته‌شدن برنامه‌ای که با الگوی ملی- منطقه‌ای براساس ایده‌های خداداد فرمانفرمائیان تهیه ‌شده‌بود، سازمان برنامه و بودجه، برنامه عمرانی پنجم را به سبک برنامه‌های قبلی (متمرکز) در۲۰ فصل، ۹ ماده و۲ تبصره برای اجرا در مدت ۵ سال (۱۳۵۶-۱۳۵۲) تهیه و به هیات دولت ارائه کرد. برنامه پنجم عمرانی در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۵۱ به تصویب مجلس شورای ملی رسید. الگوی برنامه، برنامه‌ریزی جامع اقتصادی، استراتژی برنامه، افزایش سرمایه‌گذاری و رشد تولید ملی، هدف رشد برنامه ۲/۱۱درصد تعیین شده‌بود (سازمان برنامه، ۱۳۵۱، صص۱۰-۱). در تهیه برنامه پنجم عمرانی توجه به تمرکززدایی نسبت به برنامه‌های قبل، افزایش یافته و در دو فصل چهارم و ششم آن به برنامه‌ریزی منطقه‌ای پرداخته شده است. در فصل چهارم برنامه با توجه به نیاز توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق مختلف کشور به دلیل رشد ناموزون مناطق، ایجاد تحول اداری و تمرکز‌زدایی از مرکز کشور با تفویض اختیارات در امور اجرایی و تامین نیروی انسانی مورد نیاز مرکز مناطق کشور پیش‌بینی شده‌است. همچنین در فصل ششم برنامه اهداف و راهکارهای برنامه پنجم برای توسعه مناطق یازده‌گانه کشور و نقش مناطق در برنامه پنجم توسعه اقتصادی کشور پیش‌بینی ‌شده است (‌سازمان برنامه، ۱۳۵۱، صص۶۶-‌۶۵‌).

برنامه پنجم عمرانی تجدید‌نظر شده:

با افزایش قیمت جهانی نفت خام از سال ۱۹۷۲ و به‌تبع آن افزایش درآمدهای ارزی ایران، سازمان برنامه زیر فشار هیات‌ دولت و افکار عمومی جهت هزینه‌کردن درآمدهای نفتی، تصمیم به تهیه و اجرای یک برنامه توسعه بلند‌پروازانه گرفت. به همین منظور سازمان، برنامه پنجم عمرانی را در مرداد‌ماه سال ۱۳۵۳ مورد تجدید‌نظر قرارداد و با افزایش شدید اعتبارات برنامه (حدود دوبرابر)، هدف رشد برنامه را به رقم نجومی ۹/۲۵‌درصد افزایش داد. در برنامه تجدیدنظرشده، منطقه‌بندی یازده‌گانه کشور و سیاست عمران منطقه‌ای کنار گذاشته شد و مجددا تقسیمات استانی و سیاست برنامه‌های عمران استانی، جایگزین آن شد (سازمان برنامه،۱۳۵۳، صص ۶۵-۶۰).

دفاتر استانی سازمان برنامه (سازمان برنامه و بودجه استان‌ها)

سازمان برنامه از سال۱۳۵۰ اقدام به تاسیس دفتر برنامه‌ریزی در چهار منطقه ۶‌، ۹، ۱۰ و۱۱ نمود و مقدمات تاسیس دفاتر برنامه‌ریزی در هفت منطقه دیگر از مناطق یازده‌گانه را مهیا نمود. در سال ۱۳۵۱ با کنار گذاشته شدن برنامه ملی- منطقه‌ای بر‌اساس منطقه‌بندی یازده‌گانه کشور، دفاتر برنامه‌ریزی در مرکز ۱۴ استان و فرمانداری کل، دایر شد و در سال ۱۳۵۲، دفاتر برنامه‌ریزی در کلیه استان‌های کشور (۲۳ استان) تاسیس شد. از ابتدای شروع برنامه پنجم عمرانی با تغییر نام سازمان برنامه به سازمان برنامه و بودجه، دفاتر برنامه‌ریزی استان‌ها، شعب سازمان برنامه و بودجه در مرکز استان‌ها شدند و وظایف سازمان را در استان‌ها برعهده گرفتند (هومن، ۱۳۵۳، صص۸۹- ۸۸ ). دفاتر سازمان برنامه و بودجه پس از استقرار در مراکز استان‌ها، فعالیت‌های خود را شروع کردند. مهم‌ترین فعالیت این دفاتر انجام مطالعات برای تهیه آمار و اطلاعات نسبتا جامعی از کلیه منابع اقتصادی و اجتماعی استان‌ها بود. حاصل این مطالعات منطقه‌ای، تهیه شناسنامه استان‌ها، شامل مشخصات منابع طبیعی، آب و هوا، جمعیت و وضعیت موجود کلیه بخش‌های اقتصادی است. بر‌اساس این آمار و اطلاعات جمع‌آوری شده، دفاتر سازمان برنامه و بودجه در استان‌ها در فاصله زمانی سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶ اقدام به تهیه برنامه توسعه منطقه‌ای در سطح استان محل استقرار خود نمودند. عنوان این برنامه‌ها «‌برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان» و بیشتر برای اجرا در برنامه ششم توسعه اقتصادی در نظر گرفته شده بود. اسناد این برنامه‌ها توسط سازمان برنامه و بودجه منتشر شده است. کار تهیه و تدوین این برنامه‌ها در بیشتر استان‌های کشور صورت گرفته و شامل موارد زیر می‌باشد‌:

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان مازندران در سال ۱۳۵۴ تهیه و در یک جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان فارس در سال ۱۳۵۴ تهیه و در یک جلد منتشر شده است .

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی کهکیلویه و بویراحمد در سال ۱۳۵۴ تهیه و در یک جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان کرمانشاهان در سال ۱۳۵۴ تهیه و در ۲جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان زنجان در سال ۱۳۵۴ تهیه و در یک‌جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان‌های ساحلی و جزایر در سال ۱۳۵۴ تهیه و در ۳جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی آذربایجان‌غربی در سال ۱۳۵۵ تهیه و در ۴ جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان گیلان در سال ۱۳۵۵ تهیه و در یک‌جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان همدان در سال ۱۳۵۵ تهیه و در ۲جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان یزد در سال ۱۳۵۵ تهیه و در ۲ جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان کرمان در سال ۱۳۵۵ تهیه و در ۲ جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان بوشهر در سال ۱۳۵۶ تهیه و در ۳ جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان خوزستان در سال ۱۳۵۶ تهیه و در یک‌جلد منتشر شده است.

* برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی استان سیستان و بلوچستان در سال ۱۳۵۶ تهیه و در ۳جلد منتشر شده است.

برنامه عمرانی ششم

مطالعات تهیه برنامه ششم از سال ۱۳۵۵ شروع شد این برنامه برای اجرا در فاصله سال‌های ۶۱-۱۳۵۷ در نظر گرفته شده‌ بود. در تهیه برنامه ششم به نوآوری‌هایی در برنامه‌ریزی دست‌زده‌ شده ‌است. از جمله در این برنامه نخست وضع گذشته بخش‌ها با مشارکت دستگاه‌های اجرایی مربوطه مورد ارزیابی قرار گرفت و در امر سیاست‌گذاری و تعیین هدف‌ها، از نمایندگان بخش‌خصوصی نیز دعوت شد.